この記事の要点
ロピタルの定理 0 / 0 0/0 0/0 や ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の形の極限を、分子と分母を微分した f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限に置き換える定理です。f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限が存在しないときは何も教えてくれず、使うたびに条件を確かめる必要があります。
テイラーの定理 関数を「多項式+小さい誤差」に分ける定理です。0 / 0 0/0 0/0 の極限は、分子と分母が何次の速さで 0 0 0 に近づくかで決まり、何回でも微分できるふつうの関数なら、それは多項式の部分を見れば分かります。
ほかの不定形 ∞ / ∞ , 0 ⋅ ∞ , ∞ − ∞ , 1 ∞ , 0 0 , ∞ 0 \infty/\infty,\ 0\cdot\infty,\ \infty-\infty,\ 1^\infty,\ 0^0,\ \infty^0 ∞/∞ , 0 ⋅ ∞ , ∞ − ∞ , 1 ∞ , 0 0 , ∞ 0 は、逆数・通分・対数・t = 1 / x t=1/x t = 1/ x の置き換えで 0 / 0 0/0 0/0 に直せます。log x \log x log x や e x e^x e x の増え方を比べる極限は、e x e^x e x をテイラー多項式で下から押さえる不等式で解けます。
不等式で書く 関数をテイラー多項式で挟む不等式は、微分だけで示せます。はさみうちと組み合わせると、極限値と誤差の大きさを同時に書けます。
注意 どちらかが強い定理というわけではありません。テイラーの定理にも「何次まで展開するか」という注意点があり、この記事ではそれも扱います。
定義・定理の下の「証明」は、開くとステップが並びます。もう少し詳しく は大学1年程度の補足で、開かずに読み進められます。最後に解答つきの演習問題があります。前提は数学IIIの微分(平均値の定理、sin x \sin x sin x ・e x e^x e x ・log x \log x log x の微分)と積分(部分積分)、はさみうちの原理です。
不定形の極限を何で解くか
x → 0 x\to0 x → 0 のときの x − sin x x 3 \dfrac{x-\sin x}{x^3} x 3 x − sin x のように、分子も分母も 0 0 0 に近づく極限を 0 / 0 0/0 0/0 の不定形と呼びます。ほかに ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ 、0 ⋅ ∞ 0\cdot\infty 0 ⋅ ∞ 、∞ − ∞ \infty-\infty ∞ − ∞ 、1 ∞ 1^\infty 1 ∞ 、0 0 0^0 0 0 、∞ 0 \infty^0 ∞ 0 の形もあり、どれも形だけでは極限が決まりません。こうした極限を出す道具として、ロピタルの定理はよく知られています。正しい定理なので、条件を確かめて使えば、答案に書いて何の問題もありません。
この記事で比べたいのは、使ってよいかどうかではなく、どちらが便利で間違えにくいかです。
この記事の主張は次のとおりです。
入試に出る不定形の極限のほとんどは、0 / 0 0/0 0/0 に直してテイラーの定理(関数を多項式で近似する定理)を使うか、e x e^x e x をテイラー多項式で押さえる不等式に帰着させれば解けます。振動する関数を含むものなど、どちらでも扱えない極限は、はさみうちで直接見積もります。
テイラーのほうが分かることが多く、ロピタルのように定理の条件を毎回確かめなくて済みます。
テイラー多項式で挟む不等式は微分だけで示せるので、極限を厳密に書くこともすぐにできます。
同じ考えは、九州大学の野村隆昭さんの解説にもあります。ロピタルで極限を出して終わりにするより、テイラーの定理で「多項式+誤差」と見るほうがはるかによい、という内容です[1 ] 。
ただし「テイラーのほうが定理として強い」わけではありません。これは最後の節 で説明します。
ロピタルの定理
まず、ロピタルの定理を正確に書きます。参考書では条件が省かれがちですが、条件は1つも外せません。
定理1 ロピタルの定理
a a a を含む開区間 I I I があり、関数 f , g f,g f , g は I I I から a a a を除いたところで微分可能で、そこでは g ′ ( x ) ≠ 0 g'(x)\neq0 g ′ ( x ) = 0 とする。さらに
lim x → a f ( x ) = lim x → a g ( x ) = 0 \lim_{x\to a}f(x)=\lim_{x\to a}g(x)=0 x → a lim f ( x ) = x → a lim g ( x ) = 0 lim x → a f ( x ) = lim x → a g ( x ) = 0 \begin{aligned}\lim_{x\to a}f(x) &= \lim_{x\to a}g(x)\\&= 0\end{aligned} x → a lim f ( x ) = x → a lim g ( x ) = 0
とする。このとき、極限
lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) = L \lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)}=L x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x ) = L lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) = L \begin{aligned}\lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)} &= L\end{aligned} x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x ) = L
が存在するならば、次が成り立つ。
lim x → a f ( x ) g ( x ) = L \lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=L x → a lim g ( x ) f ( x ) = L lim x → a f ( x ) g ( x ) = L \begin{aligned}\lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)} &= L\end{aligned} x → a lim g ( x ) f ( x ) = L
x → ∞ x\to\infty x → ∞ の場合や ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の形の場合にも、同じ形の定理があります。これは0/0 以外の不定形の節 で扱います。
証明には、平均値の定理を2つの関数に広げたコーシーの平均値の定理 を使います。
証明 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
f ( a ) = g ( a ) = 0 f(a)=g(a)=0 f ( a ) = g ( a ) = 0 と
定め直すと、f , g f,g f , g は I I I で連続になる。極限は x = a x=a x = a での値によらないので、主張は変わらない。 x ∈ I x\in I x ∈ I 、x ≠ a x\neq a x = a を1つとる。a a a と x x x のあいだでコーシーの平均値の定理 を使うと、a a a と x x x のあいだの c x c_x c x で次をみたすものがある。f ( x ) g ( x ) = f ′ ( c x ) g ′ ( c x ) \frac{f(x)}{g(x)}=\frac{f'(c_x)}{g'(c_x)} g ( x ) f ( x ) = g ′ ( c x ) f ′ ( c x ) f ( x ) g ( x ) = f ′ ( c x ) g ′ ( c x ) \begin{aligned}\frac{f(x)}{g(x)} &= \frac{f'(c_x)}{g'(c_x)}\end{aligned} g ( x ) f ( x ) = g ′ ( c x ) f ′ ( c x ) 詳しく 閉じる
x > a x>a x > a として [ a , x ] [a,x] [ a , x ] で考える(x < a x<a x < a も同じ)。次の関数をおく。
h ( t ) = f ( x ) g ( t ) − g ( x ) f ( t ) h(t)=f(x)g(t)-g(x)f(t) h ( t ) = f ( x ) g ( t ) − g ( x ) f ( t ) h ( t ) = f ( x ) g ( t ) − g ( x ) f ( t ) \begin{aligned}h(t) &= f(x)g(t)-g(x)f(t)\end{aligned} h ( t ) = f ( x ) g ( t ) − g ( x ) f ( t ) h ( t ) = f ( x ) g ( t ) = − g ( x ) f ( t ) \begin{aligned}h(t) &= f(x)g(t)\\&\phantom{=}{} -g(x)f(t)\end{aligned} h ( t ) = f ( x ) g ( t ) = − g ( x ) f ( t )
f ( a ) = g ( a ) = 0 f(a)=g(a)=0 f ( a ) = g ( a ) = 0 より h ( a ) = 0 h(a)=0 h ( a ) = 0 、また h ( x ) = f ( x ) g ( x ) − g ( x ) f ( x ) = 0 h(x)=f(x)g(x)-g(x)f(x)=0 h ( x ) = f ( x ) g ( x ) − g ( x ) f ( x ) = 0 である。
ロルの定理 より h ′ ( c x ) = 0 h'(c_x)=0 h ′ ( c x ) = 0 となる c x ∈ ( a , x ) c_x\in(a,x) c x ∈ ( a , x ) があり、次を得る。
f ( x ) g ′ ( c x ) = g ( x ) f ′ ( c x ) f(x)g'(c_x)=g(x)f'(c_x) f ( x ) g ′ ( c x ) = g ( x ) f ′ ( c x ) f ( x ) g ′ ( c x ) = g ( x ) f ′ ( c x ) \begin{aligned}f(x)g'(c_x) &= g(x)f'(c_x)\end{aligned} f ( x ) g ′ ( c x ) = g ( x ) f ′ ( c x )
g ′ ≠ 0 g'\neq0 g ′ = 0 なので g ′ ( c x ) ≠ 0 g'(c_x)\neq0 g ′ ( c x ) = 0 である。また g ( x ) ≠ 0 g(x)\neq0 g ( x ) = 0 である。もし g ( x ) = 0 = g ( a ) g(x)=0=g(a) g ( x ) = 0 = g ( a ) なら、ロルの定理 から ( a , x ) (a,x) ( a , x ) のどこかで g ′ = 0 g'=0 g ′ = 0 となり、仮定に反するからである。よって両辺を g ( x ) g ′ ( c x ) g(x)g'(c_x) g ( x ) g ′ ( c x ) で割ってよい。
x → a x\to a x → a の
とき c x c_x c x は a a a と x x x のあいだにあるので c x → a c_x\to a c x → a である。仮定より右辺は L L L に近づくので、左辺も L L L に近づく。
例2 ロピタルの定理を2回使う
次の極限を求めます。
lim x → 0 x − sin x x 3 \lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x^3} x → 0 lim x 3 x − sin x
ロピタルの定理は「f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限が存在するならば」という定理なので、極限が分かっている式から順に示していきます。
(i) 基本の極限 sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 から、次が分かります。
sin x 6 x = 1 6 ⋅ sin x x ⟶ 1 6 \frac{\sin x}{6x}=\frac16\cdot\frac{\sin x}{x}\ \longrightarrow\ \frac16 6 x sin x = 6 1 ⋅ x sin x ⟶ 6 1 sin x 6 x = 1 6 ⋅ sin x x ⟶ 1 6 \begin{aligned}\frac{\sin x}{6x} &= \frac16\cdot\frac{\sin x}{x}\\&\longrightarrow \frac16\end{aligned} 6 x sin x = 6 1 ⋅ x sin x ⟶ 6 1
(ii) ( 1 − cos x ) / ( 3 x 2 ) (1-\cos x)/(3x^2) ( 1 − cos x ) / ( 3 x 2 ) は 0 / 0 0/0 0/0 の形で、x ≠ 0 x\neq0 x = 0 では分母の微分 6 x 6x 6 x は 0 0 0 になりません。分子と分母を微分した sin x / ( 6 x ) \sin x/(6x) sin x / ( 6 x ) は (i) より 1 / 6 1/6 1/6 に近づくので、定理1 から次が言えます。
lim x → 0 1 − cos x 3 x 2 = 1 6 \lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{3x^2}=\frac16 x → 0 lim 3 x 2 1 − cos x = 6 1 lim x → 0 1 − cos x 3 x 2 = 1 6 \begin{aligned}\lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{3x^2} &= \frac16\end{aligned} x → 0 lim 3 x 2 1 − cos x = 6 1
(iii) ( x − sin x ) / x 3 (x-\sin x)/x^3 ( x − sin x ) / x 3 も 0 / 0 0/0 0/0 の形で、x ≠ 0 x\neq0 x = 0 では分母の微分 3 x 2 3x^2 3 x 2 は 0 0 0 になりません。分子と分母を微分した ( 1 − cos x ) / ( 3 x 2 ) (1-\cos x)/(3x^2) ( 1 − cos x ) / ( 3 x 2 ) は (ii) より 1 / 6 1/6 1/6 に近づくので、次が言えます。
lim x → 0 x − sin x x 3 = 1 6 \lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x^3}=\frac16 x → 0 lim x 3 x − sin x = 6 1 lim x → 0 x − sin x x 3 = 1 6 \begin{aligned}\lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x^3} &= \frac16\end{aligned} x → 0 lim x 3 x − sin x = 6 1
次のように等号でつなぐ書き方をよく見かけますが、答案としては誤りです。
lim x → 0 x − sin x x 3 = lim x → 0 1 − cos x 3 x 2 = lim x → 0 sin x 6 x = lim x → 0 cos x 6 = 1 6 \lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x^3}=\lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{3x^2}=\lim_{x\to0}\frac{\sin x}{6x}=\lim_{x\to0}\frac{\cos x}{6}=\frac16 x → 0 lim x 3 x − sin x = x → 0 lim 3 x 2 1 − cos x = x → 0 lim 6 x sin x = x → 0 lim 6 cos x = 6 1 lim x → 0 x − sin x x 3 = lim x → 0 1 − cos x 3 x 2 = lim x → 0 sin x 6 x = lim x → 0 cos x 6 = 1 6 \begin{aligned}\lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x^3} &= \lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{3x^2}\\&= \lim_{x\to0}\frac{\sin x}{6x}\\&= \lim_{x\to0}\frac{\cos x}{6}\\&= \frac16\end{aligned} x → 0 lim x 3 x − sin x = x → 0 lim 3 x 2 1 − cos x = x → 0 lim 6 x sin x = x → 0 lim 6 cos x = 6 1
誤りは論理の順序にあります。lim A = lim B \lim A=\lim B lim A = lim B と書くと「両方の極限が存在して等しい」と主張したことになりますが、最初の等号を書いた時点では、右側の極限が存在するかはまだ示されていません。ロピタルの定理が保証するのは「右側の極限が存在すれば、左側も同じ極限をもつ」ことなので、右側の存在を先に示す必要があります。
また、3つ目の等号では sin x / ( 6 x ) \sin x/(6x) sin x / ( 6 x ) にロピタルの定理を使っていますが、sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 はすでに分かっているので、これは要らない遠回りです。sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 そのものをロピタルの定理で示そうとすると、循環論法 になります。
もう少し詳しく よくある「ロピタルの定理の証明」の誤り
次のような「証明」をよく見かけます[2 ] 。f ( a ) = g ( a ) = 0 f(a)=g(a)=0 f ( a ) = g ( a ) = 0 として
f ( x ) g ( x ) = f ( x ) − f ( a ) x − a g ( x ) − g ( a ) x − a ⟶ f ′ ( a ) g ′ ( a ) = lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) \frac{f(x)}{g(x)}=\frac{\dfrac{f(x)-f(a)}{x-a}}{\dfrac{g(x)-g(a)}{x-a}}\ \longrightarrow\ \frac{f'(a)}{g'(a)}=\lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)} g ( x ) f ( x ) = x − a g ( x ) − g ( a ) x − a f ( x ) − f ( a ) ⟶ g ′ ( a ) f ′ ( a ) = x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x ) f ( x ) g ( x ) = f ( x ) − f ( a ) x − a g ( x ) − g ( a ) x − a ⟶ f ′ ( a ) g ′ ( a ) = lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) \begin{aligned}\frac{f(x)}{g(x)} &= \frac{\dfrac{f(x)-f(a)}{x-a}}{\dfrac{g(x)-g(a)}{x-a}}\\&\longrightarrow \frac{f'(a)}{g'(a)}\\&= \lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)}\end{aligned} g ( x ) f ( x ) = x − a g ( x ) − g ( a ) x − a f ( x ) − f ( a ) ⟶ g ′ ( a ) f ′ ( a ) = x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x )
途中の → f ′ ( a ) / g ′ ( a ) \to f'(a)/g'(a) → f ′ ( a ) / g ′ ( a ) までは、f ′ ( a ) , g ′ ( a ) f'(a),g'(a) f ′ ( a ) , g ′ ( a ) が存在して g ′ ( a ) ≠ 0 g'(a)\neq0 g ′ ( a ) = 0 なら正しい計算です。しかしロピタルの定理は f , g f,g f , g が a a a で微分可能だとは仮定していません。また、最後の等号 f ′ ( a ) / g ′ ( a ) = lim f ′ ( x ) / g ′ ( x ) f'(a)/g'(a)=\lim f'(x)/g'(x) f ′ ( a ) / g ′ ( a ) = lim f ′ ( x ) / g ′ ( x ) は、f ′ , g ′ f',g' f ′ , g ′ が a a a で連続であることを仮定しない限り、根拠がありません(じつは成り立つのですが、それを示すにはロピタルの定理そのものが要ります)。
じつは、前半の正しい部分は「f , g f,g f , g が a a a で微分可能で f ( a ) = g ( a ) = 0 f(a)=g(a)=0 f ( a ) = g ( a ) = 0 、g ′ ( a ) ≠ 0 g'(a)\neq0 g ′ ( a ) = 0 なら lim f / g = f ′ ( a ) / g ′ ( a ) \lim f/g=f'(a)/g'(a) lim f / g = f ′ ( a ) / g ′ ( a ) 」という別の正しい命題の証明になっています。これは落とし穴の節 の補足で、テイラーの方法の1次の場合として説明します。
テイラーの定理:関数を多項式で近似する
x = 0 x=0 x = 0 の近くでは sin x \sin x sin x は x x x とほぼ同じ値をとります。もっと近い多項式を探すと x − x 3 / 6 x-x^3/6 x − x 3 /6 、さらに近いのは x − x 3 / 6 + x 5 / 120 x-x^3/6+x^5/120 x − x 3 /6 + x 5 /120 です。この係数は、0 0 0 での微分係数から決まります。
定義3 テイラー多項式
関数 f f f が x = 0 x=0 x = 0 の近くで n n n 回微分可能なとき、次の多項式を f f f の 0 0 0 での n n n 次のテイラー多項式 と呼ぶ。
T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + f ′ ′ ( 0 ) 2 ! x 2 + ⋯ + f ( n ) ( 0 ) n ! x n = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k T_n(x)=f(0)+f'(0)\,x+\frac{f''(0)}{2!}x^2+\cdots+\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n=\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(0)}{k!}x^k T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + 2 ! f ′′ ( 0 ) x 2 + ⋯ + n ! f ( n ) ( 0 ) x n = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + f ′ ′ ( 0 ) 2 ! x 2 + ⋯ + f ( n ) ( 0 ) n ! x n = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k \begin{aligned}T_n(x) &= f(0)+f'(0)\,x+\frac{f''(0)}{2!}x^2+\cdots+\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n\\&= \sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(0)}{k!}x^k\end{aligned} T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + 2 ! f ′′ ( 0 ) x 2 + ⋯ + n ! f ( n ) ( 0 ) x n = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + f ′ ′ ( 0 ) 2 ! x 2 = + ⋯ + f ( n ) ( 0 ) n ! x n = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k \begin{aligned}T_n(x) &= f(0)+f'(0)\,x+\frac{f''(0)}{2!}x^2\\&\phantom{=}{} +\cdots+\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n\\&= \sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(0)}{k!}x^k\end{aligned} T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x + 2 ! f ′′ ( 0 ) x 2 = + ⋯ + n ! f ( n ) ( 0 ) x n = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x = + f ′ ′ ( 0 ) 2 ! x 2 + ⋯ = + f ( n ) ( 0 ) n ! x n = ∑ k = 0 n f ( k ) ( 0 ) k ! x k \begin{aligned}T_n(x) &= f(0)+f'(0)\,x\\&\phantom{=}{} +\frac{f''(0)}{2!}x^2+\cdots\\&\phantom{=}{} +\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n\\&= \sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(0)}{k!}x^k\end{aligned} T n ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( 0 ) x = + 2 ! f ′′ ( 0 ) x 2 + ⋯ = + n ! f ( n ) ( 0 ) x n = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( 0 ) x k
係数を f ( k ) ( 0 ) / k ! f^{(k)}(0)/k! f ( k ) ( 0 ) / k ! にするのは、T n T_n T n を k k k 回微分して x = 0 x=0 x = 0 を入れると f ( k ) ( 0 ) f^{(k)}(0) f ( k ) ( 0 ) になるようにするためです。たとえば x 3 x^3 x 3 を3回微分すると 3 ! = 6 3!=6 3 ! = 6 になるので、x 3 x^3 x 3 の係数を f ′ ′ ′ ( 0 ) / 6 f'''(0)/6 f ′′′ ( 0 ) /6 にしておけば、3回微分したときに f ′ ′ ′ ( 0 ) f'''(0) f ′′′ ( 0 ) が残ります。つまり T n T_n T n は「0 0 0 での値と n n n 回までの微分係数が f f f とすべて一致する多項式」です。
x = a x=a x = a の近くで考えるときは、x k x^k x k を ( x − a ) k (x-a)^k ( x − a ) k に、f ( k ) ( 0 ) f^{(k)}(0) f ( k ) ( 0 ) を f ( k ) ( a ) f^{(k)}(a) f ( k ) ( a ) に置き換えます。
例4 sin x \sin x sin x のテイラー多項式
f ( x ) = sin x f(x)=\sin x f ( x ) = sin x を微分すると cos x , − sin x , − cos x , sin x , … \cos x,\ -\sin x,\ -\cos x,\ \sin x,\dots cos x , − sin x , − cos x , sin x , … と4回で元に戻ります。x = 0 x=0 x = 0 を入れると 0 , 1 , 0 , − 1 , 0 , 1 , … 0,1,0,-1,0,1,\dots 0 , 1 , 0 , − 1 , 0 , 1 , … なので、偶数次の項は消えて、次のようになります。
T 1 ( x ) = T 2 ( x ) = x T 3 ( x ) = T 4 ( x ) = x − x 3 6 T 5 ( x ) = x − x 3 6 + x 5 120 \begin{gathered} T_1(x)=T_2(x)=x\\ T_3(x)=T_4(x)=x-\frac{x^3}{6}\\ T_5(x)=x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\end{gathered} T 1 ( x ) = T 2 ( x ) = x T 3 ( x ) = T 4 ( x ) = x − 6 x 3 T 5 ( x ) = x − 6 x 3 + 120 x 5 T 1 ( x ) = T 2 ( x ) = x T 3 ( x ) = T 4 ( x ) = x − x 3 6 T 5 ( x ) = x − x 3 6 + x 5 120 \begin{aligned}T_1(x) &= T_2(x)\\&= x\\[4pt]T_3(x) &= T_4(x)\\&= x-\frac{x^3}{6}\\[4pt]T_5(x) &= x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\end{aligned} T 1 ( x ) T 3 ( x ) T 5 ( x ) = T 2 ( x ) = x = T 4 ( x ) = x − 6 x 3 = x − 6 x 3 + 120 x 5
例5 よく使う関数のテイラー多項式
同じように微分係数を計算すると、次のようになります。
e x : 1 + x + x 2 2 + x 3 6 + ⋯ + x n n ! ( f ( k ) ( 0 ) = 1 ) cos x : 1 − x 2 2 + x 4 24 ( 1 , 0 , − 1 , 0 , 1 ) log ( 1 + x ) : x − x 2 2 + x 3 3 ( 0 , 1 , − 1 , 2 ) tan x : x + x 3 3 ( 0 , 1 , 0 , 2 ) \begin{aligned}
&e^x:\ 1+x+\frac{x^2}{2}+\frac{x^3}{6}+\cdots+\frac{x^n}{n!}\\
&\qquad(f^{(k)}(0)=1)\\[4pt]
&\cos x:\ 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\
&\qquad(1,0,-1,0,1)\\[4pt]
&\log(1+x):\ x-\frac{x^2}{2}+\frac{x^3}{3}\\
&\qquad(0,1,-1,2)\\[4pt]
&\tan x:\ x+\frac{x^3}{3}\\
&\qquad(0,1,0,2)
\end{aligned} e x : 1 + x + 2 x 2 + 6 x 3 + ⋯ + n ! x n ( f ( k ) ( 0 ) = 1 ) cos x : 1 − 2 x 2 + 24 x 4 ( 1 , 0 , − 1 , 0 , 1 ) log ( 1 + x ) : x − 2 x 2 + 3 x 3 ( 0 , 1 , − 1 , 2 ) tan x : x + 3 x 3 ( 0 , 1 , 0 , 2 )
log ( 1 + x ) \log(1+x) log ( 1 + x ) と tan x \tan x tan x の導関数は次のとおりです。
log ( 1 + x ) : f ′ = ( 1 + x ) − 1 f ′ ′ = − ( 1 + x ) − 2 f ′ ′ ′ = 2 ( 1 + x ) − 3 tan x : f ′ = 1 + tan 2 x f ′ ′ = 2 tan x ( 1 + tan 2 x ) f ′ ′ ′ = 2 ( 1 + tan 2 x ) 2 + 4 tan 2 x ( 1 + tan 2 x ) \begin{aligned}
&\log(1+x):\\
&\quad f'=(1+x)^{-1}\\
&\quad f''=-(1+x)^{-2}\\
&\quad f'''=2(1+x)^{-3}\\[4pt]
&\tan x:\\
&\quad f'=1+\tan^2x\\
&\quad f''=2\tan x\,(1+\tan^2x)\\
&\quad f'''=2(1+\tan^2x)^2\\
&\qquad\quad+4\tan^2x\,(1+\tan^2x)\end{aligned} log ( 1 + x ) : f ′ = ( 1 + x ) − 1 f ′′ = − ( 1 + x ) − 2 f ′′′ = 2 ( 1 + x ) − 3 tan x : f ′ = 1 + tan 2 x f ′′ = 2 tan x ( 1 + tan 2 x ) f ′′′ = 2 ( 1 + tan 2 x ) 2 + 4 tan 2 x ( 1 + tan 2 x )
x = 0 x=0 x = 0 を入れると、log ( 1 + x ) \log(1+x) log ( 1 + x ) の係数は 1 , − 1 / 2 , 2 / 3 ! = 1 / 3 1,\ -1/2,\ 2/3!=1/3 1 , − 1/2 , 2/3 ! = 1/3 、tan x \tan x tan x の x 3 x^3 x 3 の係数は f ′ ′ ′ ( 0 ) / 3 ! = 2 / 6 = 1 / 3 f'''(0)/3!=2/6=1/3 f ′′′ ( 0 ) /3 ! = 2/6 = 1/3 です。
下の図で、次数を上げると T n T_n T n が sin x \sin x sin x にどれだけ近づくかを確かめられます。
∣ x ∣ ≤ 0.67 |x|\le0.67 ∣ x ∣ ≤ 0.67 ∣ x ∣ ≤ 1.44 |x|\le1.44 ∣ x ∣ ≤ 1.44 ∣ x ∣ ≤ 2.22 |x|\le2.22 ∣ x ∣ ≤ 2.22 ∣ x ∣ ≤ 3.00 |x|\le3.00 ∣ x ∣ ≤ 3.00 ∣ x ∣ ≤ 3.77 |x|\le3.77 ∣ x ∣ ≤ 3.77
T 1 ( x ) = x T_1(x)=x T 1 ( x ) = x 。x = 1 x=1 x = 1 での誤差は ∣ sin 1 − T 1 ( 1 ) ∣ = 0.159 |\sin1-T_1(1)|=0.159 ∣ sin 1 − T 1 ( 1 ) ∣ = 0.159 です。誤差が 0.05 0.05 0.05 より小さいのは ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ がおよそ 0.67 0.67 0.67 までです。
T 3 ( x ) = x − x 3 6 T_3(x)=x-\dfrac{x^3}{6} T 3 ( x ) = x − 6 x 3 。x = 1 x=1 x = 1 での誤差は 0.00814 0.00814 0.00814 です。誤差が 0.05 0.05 0.05 より小さい範囲は ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ がおよそ 1.44 1.44 1.44 までに広がります。
T 5 ( x ) = x − x 3 6 + x 5 120 T_5(x)=x-\dfrac{x^3}{6}+\dfrac{x^5}{120} T 5 ( x ) = x − 6 x 3 + 120 x 5 。x = 1 x=1 x = 1 での誤差は 1.96 × 10 − 4 1.96\times10^{-4} 1.96 × 1 0 − 4 です。誤差が 0.05 0.05 0.05 より小さい範囲は ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ がおよそ 2.22 2.22 2.22 までです。
T 7 ( x ) = T 5 ( x ) − x 7 5040 T_7(x)=T_5(x)-\dfrac{x^7}{5040} T 7 ( x ) = T 5 ( x ) − 5040 x 7 。x = 1 x=1 x = 1 での誤差は 2.73 × 10 − 6 2.73\times10^{-6} 2.73 × 1 0 − 6 です。誤差が 0.05 0.05 0.05 より小さい範囲は ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ がおよそ 3.00 3.00 3.00 までです。
T 9 ( x ) = T 7 ( x ) + x 9 362880 T_9(x)=T_7(x)+\dfrac{x^9}{362880} T 9 ( x ) = T 7 ( x ) + 362880 x 9 。x = 1 x=1 x = 1 での誤差は 2.49 × 10 − 8 2.49\times10^{-8} 2.49 × 1 0 − 8 です。誤差が 0.05 0.05 0.05 より小さい範囲は ∣ x ∣ |x| ∣ x ∣ がおよそ 3.77 3.77 3.77 までです。
図1 具体例 y = sin x y=\sin x y = sin x (青)と、定義3 のテイラー多項式 y = T n ( x ) y=T_n(x) y = T n ( x ) (橙)のグラフです。緑の帯は、両者の差が 0.05 0.05 0.05 より小さい範囲を表します。次数を上げると帯が広がります。どの次数でも、0 0 0 から離れると T n T_n T n は sin x \sin x sin x から離れていきます。
x = 1 x=1 x = 1 での誤差は、どの次数でも「次の項」1 / ( n + 2 ) ! 1/(n+2)! 1/ ( n + 2 )! より小さくなっています。たとえば T 3 T_3 T 3 の誤差 0.00814 0.00814 0.00814 は 1 / 5 ! = 0.00833 1/5!=0.00833 1/5 ! = 0.00833 より小さい値です。これが偶然でないことを示すのが、次の定理です。
定理6 テイラーの定理
関数 f f f が、0 0 0 と x x x を含む区間で n + 1 n+1 n + 1 回微分可能とする。このとき、0 0 0 と x x x のあいだの数 c c c で次をみたすものがある。
f ( x ) = T n ( x ) + f ( n + 1 ) ( c ) ( n + 1 ) ! x n + 1 f(x)=T_n(x)+\frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}\,x^{n+1} f ( x ) = T n ( x ) + ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( c ) x n + 1 f ( x ) = T n ( x ) + f ( n + 1 ) ( c ) ( n + 1 ) ! x n + 1 \begin{aligned}f(x) &= T_n(x)+\frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}\,x^{n+1}\end{aligned} f ( x ) = T n ( x ) + ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( c ) x n + 1 f ( x ) = T n ( x ) = + f ( n + 1 ) ( c ) ( n + 1 ) ! x n + 1 \begin{aligned}f(x) &= T_n(x)\\&\phantom{=}{} +\frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}\,x^{n+1}\end{aligned} f ( x ) = T n ( x ) = + ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( c ) x n + 1
右辺の最後の項を剰余項 と呼びます。形は T n + 1 T_{n+1} T n + 1 の最後の項とほぼ同じで、f ( n + 1 ) ( 0 ) f^{(n+1)}(0) f ( n + 1 ) ( 0 ) のかわりに途中の点 c c c での値が入っています。n = 0 n=0 n = 0 の場合は f ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( c ) x f(x)=f(0)+f'(c)\,x f ( x ) = f ( 0 ) + f ′ ( c ) x で、平均値の定理そのものです。
証明 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
x = 0 x=0 x = 0 なら
f ( 0 ) = T n ( 0 ) f(0)=T_n(0) f ( 0 ) = T n ( 0 ) なので
成り立つ。以下 x ≠ 0 x\neq0 x = 0 とし、f ( x ) = T n ( x ) + K x n + 1 f(x)=T_n(x)+Kx^{n+1} f ( x ) = T n ( x ) + K x n + 1 となるように定数 K K K を決める。示すべきことは、K = f ( n + 1 ) ( c ) / ( n + 1 ) ! K=f^{(n+1)}(c)/(n+1)! K = f ( n + 1 ) ( c ) / ( n + 1 )! となる c c c があることである。 次の t t t の関数を考える。F ( t ) = f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k − K ( x − t ) n + 1 F(t)=f(x)-\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x-t)^k-K(x-t)^{n+1} F ( t ) = f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − K ( x − t ) n + 1 F ( t ) = f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k − K ( x − t ) n + 1 \begin{aligned}F(t) &= f(x)-\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x-t)^k-K(x-t)^{n+1}\end{aligned} F ( t ) = f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − K ( x − t ) n + 1 F ( t ) = f ( x ) − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k = − K ( x − t ) n + 1 \begin{aligned}F(t) &= f(x)-\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x-t)^k\\&\phantom{=}{} -K(x-t)^{n+1}\end{aligned} F ( t ) = f ( x ) − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k = − K ( x − t ) n + 1 F ( t ) = f ( x ) = − ∑ k = 0 n f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k = − K ( x − t ) n + 1 \begin{aligned}F(t) &= f(x)\\&\phantom{=}{} -\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(t)}{k!}(x-t)^k\\&\phantom{=}{} -K(x-t)^{n+1}\end{aligned} F ( t ) = f ( x ) = − k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k = − K ( x − t ) n + 1 F ( 0 ) = 0 F(0)=0 F ( 0 ) = 0 (K K K の決め方)、F ( x ) = f ( x ) − f ( x ) = 0 F(x)=f(x)-f(x)=0 F ( x ) = f ( x ) − f ( x ) = 0 である。詳しく 閉じる
t = 0 t=0 t = 0 を入れると和は T n ( x ) T_n(x) T n ( x ) になるので、F ( 0 ) = f ( x ) − T n ( x ) − K x n + 1 = 0 F(0)=f(x)-T_n(x)-Kx^{n+1}=0 F ( 0 ) = f ( x ) − T n ( x ) − K x n + 1 = 0 。
t = x t=x t = x を入れると ( x − t ) k (x-t)^k ( x − t ) k は k ≥ 1 k\ge1 k ≥ 1 で 0 0 0 なので、和は k = 0 k=0 k = 0 の項 f ( x ) f(x) f ( x ) だけが残り、F ( x ) = f ( x ) − f ( x ) − 0 = 0 F(x)=f(x)-f(x)-0=0 F ( x ) = f ( x ) − f ( x ) − 0 = 0 。
ロルの定理 より、
0 0 0 と
x x x の
あいだに F ′ ( c ) = 0 F'(c)=0 F ′ ( c ) = 0 となる c c c がある。 F ′ ( t ) F'(t) F ′ ( t ) を計算すると、和の部分が隣どうし打ち消し合い、次のようになる。F ′ ( t ) = − f ( n + 1 ) ( t ) n ! ( x − t ) n + K ( n + 1 ) ( x − t ) n F'(t)=-\frac{f^{(n+1)}(t)}{n!}(x-t)^n+K(n+1)(x-t)^n F ′ ( t ) = − n ! f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n + K ( n + 1 ) ( x − t ) n F ′ ( t ) = − f ( n + 1 ) ( t ) n ! ( x − t ) n + K ( n + 1 ) ( x − t ) n \begin{aligned}F'(t) &= -\frac{f^{(n+1)}(t)}{n!}(x-t)^n+K(n+1)(x-t)^n\end{aligned} F ′ ( t ) = − n ! f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n + K ( n + 1 ) ( x − t ) n F ′ ( t ) = − f ( n + 1 ) ( t ) n ! ( x − t ) n = + K ( n + 1 ) ( x − t ) n \begin{aligned}F'(t) &= -\frac{f^{(n+1)}(t)}{n!}(x-t)^n\\&\phantom{=}{} +K(n+1)(x-t)^n\end{aligned} F ′ ( t ) = − n ! f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n = + K ( n + 1 ) ( x − t ) n 詳しく 閉じる
k k k 番目の項 f ( k ) ( t ) k ! ( x − t ) k \dfrac{f^{(k)}(t)}{k!}(x-t)^k k ! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k を t t t で微分すると、積の微分で
f ( k + 1 ) ( t ) k ! ( x − t ) k − f ( k ) ( t ) ( k − 1 ) ! ( x − t ) k − 1 ( k ≥ 1 ) \begin{aligned} &\frac{f^{(k+1)}(t)}{k!}(x-t)^k\\ &\quad-\frac{f^{(k)}(t)}{(k-1)!}(x-t)^{k-1}\quad(k\ge1) \end{aligned} k ! f ( k + 1 ) ( t ) ( x − t ) k − ( k − 1 )! f ( k ) ( t ) ( x − t ) k − 1 ( k ≥ 1 )
となる(k = 0 k=0 k = 0 の項の微分は f ′ ( t ) f'(t) f ′ ( t ) )。k = 0 , 1 , … , n k=0,1,\dots,n k = 0 , 1 , … , n で足すと、k k k 番目の前半と k + 1 k+1 k + 1 番目の後半が打ち消し合い、k = n k=n k = n の前半 f ( n + 1 ) ( t ) n ! ( x − t ) n \dfrac{f^{(n+1)}(t)}{n!}(x-t)^n n ! f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n だけが残る。
最後の項 − K ( x − t ) n + 1 -K(x-t)^{n+1} − K ( x − t ) n + 1 の微分は K ( n + 1 ) ( x − t ) n K(n+1)(x-t)^n K ( n + 1 ) ( x − t ) n である。
F ′ ( c ) = 0 F'(c)=0 F ′ ( c ) = 0 と
( x − c ) n ≠ 0 (x-c)^n\neq0 ( x − c ) n = 0 から、
K ( n + 1 ) = f ( n + 1 ) ( c ) / n ! K(n+1)=f^{(n+1)}(c)/n! K ( n + 1 ) = f ( n + 1 ) ( c ) / n ! 、
つまり次が成り立つ。K = f ( n + 1 ) ( c ) ( n + 1 ) ! K=\frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!} K = ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( c ) K = f ( n + 1 ) ( c ) ( n + 1 ) ! \begin{aligned}K &= \frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}\end{aligned} K = ( n + 1 )! f ( n + 1 ) ( c )
剰余項を積分で書く
剰余項は積分でも書けます。f ( n + 1 ) f^{(n+1)} f ( n + 1 ) が連続という少し強い仮定が要りますが、証明は部分積分を繰り返すだけで、ロルの定理 を直接は使いません。
定理7 テイラーの定理(積分の剰余項)
関数 f f f が、0 0 0 と x x x を含む区間で n + 1 n+1 n + 1 回微分可能で、f ( n + 1 ) f^{(n+1)} f ( n + 1 ) が連続とする。このとき次が成り立つ。
f ( x ) = T n ( x ) + 1 n ! ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t \begin{aligned} &f(x)=T_n(x)\\ &\quad+\frac1{n!}\int_0^x f^{(n+1)}(t)\,(x-t)^n\,dt\end{aligned} f ( x ) = T n ( x ) + n ! 1 ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t
証明 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
n = 0 n=0 n = 0 の
ときは、微分積分学の基本定理そのものである(f ′ f' f ′ が連続なので積分できる)。f ( x ) = f ( 0 ) + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t f(x)=f(0)+\int_0^x f'(t)\,dt f ( x ) = f ( 0 ) + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t f ( x ) = f ( 0 ) + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t \begin{aligned}f(x) &= f(0)+\int_0^x f'(t)\,dt\end{aligned} f ( x ) = f ( 0 ) + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t f ( x ) = f ( 0 ) = + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t \begin{aligned}f(x) &= f(0)\\&\phantom{=}{} +\int_0^x f'(t)\,dt\end{aligned} f ( x ) = f ( 0 ) = + ∫ 0 x f ′ ( t ) d t n ≥ 1 n\ge1 n ≥ 1 とし、n − 1 n-1 n − 1 のときの式が成り立つとする(f ( n + 1 ) f^{(n+1)} f ( n + 1 ) が存在するので f ( n ) f^{(n)} f ( n ) は連続で、n − 1 n-1 n − 1 のときの仮定をみたす)。その剰余項を部分積分すると、次のようになる。1 ( n − 1 ) ! ∫ 0 x f ( n ) ( t ) ( x − t ) n − 1 d t = f ( n ) ( 0 ) n ! x n + 1 n ! ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t \begin{aligned} &\frac1{(n-1)!}\int_0^x f^{(n)}(t)\,(x-t)^{n-1}\,dt\\ &\quad=\frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n\\ &\quad+\frac1{n!}\int_0^x f^{(n+1)}(t)\,(x-t)^n\,dt\end{aligned} ( n − 1 )! 1 ∫ 0 x f ( n ) ( t ) ( x − t ) n − 1 d t = n ! f ( n ) ( 0 ) x n + n ! 1 ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t 詳しく 閉じる
( x − t ) n − 1 (x-t)^{n-1} ( x − t ) n − 1 を − ( x − t ) n n -\dfrac{(x-t)^n}{n} − n ( x − t ) n の t t t での微分とみて、部分積分する。
∫ 0 x f ( n ) ( t ) ( x − t ) n − 1 d t = [ − f ( n ) ( t ) ( x − t ) n n ] 0 x + ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n n d t = f ( n ) ( 0 ) n x n + 1 n ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t \begin{aligned}
&\int_0^x f^{(n)}(t)\,(x-t)^{n-1}\,dt\\
&\quad=\left[-f^{(n)}(t)\,\frac{(x-t)^n}{n}\right]_0^x\\
&\qquad+\int_0^x f^{(n+1)}(t)\,\frac{(x-t)^n}{n}\,dt\\
&\quad=\frac{f^{(n)}(0)}{n}x^n\\
&\qquad+\frac1n\int_0^x f^{(n+1)}(t)\,(x-t)^n\,dt\end{aligned} ∫ 0 x f ( n ) ( t ) ( x − t ) n − 1 d t = [ − f ( n ) ( t ) n ( x − t ) n ] 0 x + ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) n ( x − t ) n d t = n f ( n ) ( 0 ) x n + n 1 ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t
t = x t=x t = x では ( x − t ) n = 0 (x-t)^n=0 ( x − t ) n = 0 なので、括弧の値は t = 0 t=0 t = 0 の側だけが残る。両辺を ( n − 1 ) ! (n-1)! ( n − 1 )! で割ればよい。
n − 1 n-1 n − 1 の
ときの式の剰余項をこの右辺で置き換えると、T n − 1 ( x ) + f ( n ) ( 0 ) n ! x n = T n ( x ) T_{n-1}(x)+\dfrac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n=T_n(x) T n − 1 ( x ) + n ! f ( n ) ( 0 ) x n = T n ( x ) なので、n n n のときの式になる。
この形からも、定理6 と同じ見積もりが出ます。0 0 0 と x x x のあいだで ∣ f ( n + 1 ) ∣ ≤ M |f^{(n+1)}|\le M ∣ f ( n + 1 ) ∣ ≤ M なら、次のようになります。
∣ 1 n ! ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t ∣ ≤ M n ! ∣ ∫ 0 x ∣ x − t ∣ n d t ∣ = M ( n + 1 ) ! ∣ x ∣ n + 1 \begin{aligned} &\left|\frac1{n!}\int_0^x f^{(n+1)}(t)\,(x-t)^n\,dt\right|\\ &\quad\le\frac{M}{n!}\left|\int_0^x |x-t|^n\,dt\right|\\ &\quad=\frac{M}{(n+1)!}|x|^{n+1}\end{aligned} n ! 1 ∫ 0 x f ( n + 1 ) ( t ) ( x − t ) n d t ≤ n ! M ∫ 0 x ∣ x − t ∣ n d t = ( n + 1 )! M ∣ x ∣ n + 1
定理6 (ラグランジュの形)は f ( n + 1 ) f^{(n+1)} f ( n + 1 ) の連続性を仮定しないぶん一般的ですが、どこにあるか分からない点 c c c が出てきます。積分の形は仮定が強いかわりに、剰余項が1つの式として決まっていて、符号や大きさを直接調べられます。
たとえば f ( x ) = e x f(x)=e^x f ( x ) = e x では f ( n + 1 ) ( t ) = e t > 0 f^{(n+1)}(t)=e^t>0 f ( n + 1 ) ( t ) = e t > 0 なので、x > 0 x>0 x > 0 なら剰余項は正で、e x > T n ( x ) e^x>T_n(x) e x > T n ( x ) がすぐに分かります(後の命題22 )。入試に出る関数(多項式、sin x , cos x , e x , log x , tan x \sin x,\ \cos x,\ e^x,\ \log x,\ \tan x sin x , cos x , e x , log x , tan x とその組み合わせ)は、定義域の中で何回でも微分できて導関数も連続なので、この仮定で困ることはありません。
例8 sin x \sin x sin x の誤差の見積もり
sin x \sin x sin x に n = 4 n=4 n = 4 で定理6 を使います。T 4 ( x ) = x − x 3 / 6 T_4(x)=x-x^3/6 T 4 ( x ) = x − x 3 /6 、f ( 5 ) ( x ) = cos x f^{(5)}(x)=\cos x f ( 5 ) ( x ) = cos x で ∣ cos c ∣ ≤ 1 |\cos c|\le1 ∣ cos c ∣ ≤ 1 なので、
∣ sin x − ( x − x 3 6 ) ∣ = ∣ cos c ∣ 120 ∣ x ∣ 5 ≤ ∣ x ∣ 5 120 \left|\sin x-\left(x-\frac{x^3}{6}\right)\right|=\frac{|\cos c|}{120}|x|^5\le\frac{|x|^5}{120} sin x − ( x − 6 x 3 ) = 120 ∣ cos c ∣ ∣ x ∣ 5 ≤ 120 ∣ x ∣ 5 ∣ sin x − ( x − x 3 6 ) ∣ = ∣ cos c ∣ 120 ∣ x ∣ 5 ≤ ∣ x ∣ 5 120 \begin{aligned}\left|\sin x-\left(x-\frac{x^3}{6}\right)\right| &= \frac{|\cos c|}{120}|x|^5\\&\le \frac{|x|^5}{120}\end{aligned} sin x − ( x − 6 x 3 ) = 120 ∣ cos c ∣ ∣ x ∣ 5 ≤ 120 ∣ x ∣ 5
x = 0.5 x=0.5 x = 0.5 で、右辺と実際の誤差を比べると次のようになり、ほぼ同じ大きさです。
0.5 5 120 = 0.000260 … sin 0.5 − ( 0.5 − 0.125 6 ) = 0.479426 − 0.479167 = 0.000259 \begin{aligned} &\frac{0.5^5}{120}=0.000260\ldots\\[4pt] &\sin0.5-\left(0.5-\frac{0.125}{6}\right)\\ &\quad=0.479426-0.479167\\ &\quad=0.000259\end{aligned} 120 0. 5 5 = 0.000260 … sin 0.5 − ( 0.5 − 6 0.125 ) = 0.479426 − 0.479167 = 0.000259
「x n x^n x n より速く 0 0 0 になる」を記号で書く
極限の計算では、剰余項の正確な値は要りません。「x n x^n x n と比べてどれだけ小さいか」だけが分かれば十分です。そのための記号を用意します。
定義9 ランダウの記号 o o o
x → 0 x\to0 x → 0 のとき r ( x ) x n → 0 \dfrac{r(x)}{x^n}\to0 x n r ( x ) → 0 となる関数 r ( x ) r(x) r ( x ) を、まとめて o ( x n ) o(x^n) o ( x n ) と書く(「スモールオー x n x^n x n 」と読む)。式の中の o ( x n ) o(x^n) o ( x n ) は「そういう関数のどれか1つ」を表す。
例10 o o o の具体例
(1) x 3 = o ( x 2 ) x^3=o(x^2) x 3 = o ( x 2 ) 。x 3 / x 2 = x → 0 x^3/x^2=x\to0 x 3 / x 2 = x → 0 だからです。同じように、m > n m>n m > n なら x m = o ( x n ) x^m=o(x^n) x m = o ( x n ) です。
(2) sin x − x = o ( x 2 ) \sin x-x=o(x^2) sin x − x = o ( x 2 ) 。例8 と同じ見積もりで ∣ sin x − x ∣ ≤ ∣ x ∣ 3 / 6 |\sin x-x|\le|x|^3/6 ∣ sin x − x ∣ ≤ ∣ x ∣ 3 /6 なので、次のようになるからです。
∣ sin x − x x 2 ∣ ≤ ∣ x ∣ 6 ⟶ 0 \left|\frac{\sin x-x}{x^2}\right|\le\frac{|x|}{6}\ \longrightarrow\ 0 x 2 sin x − x ≤ 6 ∣ x ∣ ⟶ 0 ∣ sin x − x x 2 ∣ ≤ ∣ x ∣ 6 ⟶ 0 \begin{aligned}\left|\frac{\sin x-x}{x^2}\right| &\le \frac{|x|}{6}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} x 2 sin x − x ≤ 6 ∣ x ∣ ⟶ 0
(3) x 2 sin 1 x = o ( x ) x^2\sin\dfrac1x=o(x) x 2 sin x 1 = o ( x ) 。∣ x 2 sin ( 1 / x ) / x ∣ ≤ ∣ x ∣ → 0 |x^2\sin(1/x)/x|\le|x|\to0 ∣ x 2 sin ( 1/ x ) / x ∣ ≤ ∣ x ∣ → 0 だからです。この関数は x → 0 x\to0 x → 0 で激しく振動しますが、x x x より速く 0 0 0 に近づきます。
o o o の計算は、次の規則でほぼ足ります。
命題11 o o o の計算規則
m , n m,n m , n を 0 0 0 以上の整数、C C C を定数、b ( x ) b(x) b ( x ) を 0 0 0 の近くで有界な関数とする。x → 0 x\to0 x → 0 のとき、次が成り立つ。
(1) o ( x n ) + o ( x n ) = o ( x n ) (1) C ⋅ o ( x n ) = o ( x n ) (2) x m ⋅ o ( x n ) = o ( x m + n ) (2) o ( x m ) ⋅ o ( x n ) = o ( x m + n ) (3) o ( x m ) = o ( x n ) ( m > n ) (4) b ( x ) ⋅ o ( x n ) = o ( x n ) \begin{aligned}
&\text{(1)}\quad o(x^n)+o(x^n)=o(x^n)\\
&\phantom{\text{(1)}}\quad C\cdot o(x^n)=o(x^n)\\
&\text{(2)}\quad x^m\cdot o(x^n)=o(x^{m+n})\\
&\phantom{\text{(2)}}\quad o(x^m)\cdot o(x^n)=o(x^{m+n})\\
&\text{(3)}\quad o(x^m)=o(x^n)\qquad(m>n)\\
&\text{(4)}\quad b(x)\cdot o(x^n)=o(x^n)\end{aligned} (1) o ( x n ) + o ( x n ) = o ( x n ) (1) C ⋅ o ( x n ) = o ( x n ) (2) x m ⋅ o ( x n ) = o ( x m + n ) (2) o ( x m ) ⋅ o ( x n ) = o ( x m + n ) (3) o ( x m ) = o ( x n ) ( m > n ) (4) b ( x ) ⋅ o ( x n ) = o ( x n )
(3) は「x m x^m x m より速く 0 0 0 になるものは、x m x^m x m より遅く 0 0 0 になる x n x^n x n よりも速く 0 0 0 になる」という意味である。
証明 開く 閉じる
(1)
r 1 / x n → 0 r_1/x^n\to0 r 1 / x n → 0 、
r 2 / x n → 0 r_2/x^n\to0 r 2 / x n → 0 なら
( r 1 + r 2 ) / x n → 0 (r_1+r_2)/x^n\to0 ( r 1 + r 2 ) / x n → 0 、
C r 1 / x n → 0 Cr_1/x^n\to0 C r 1 / x n → 0 である。
(2)
x m r / x m + n = r / x n → 0 x^mr/x^{m+n}=r/x^n\to0 x m r / x m + n = r / x n → 0 。
また r 1 r 2 / x m + n = ( r 1 / x m ) ( r 2 / x n ) → 0 r_1r_2/x^{m+n}=(r_1/x^m)(r_2/x^n)\to0 r 1 r 2 / x m + n = ( r 1 / x m ) ( r 2 / x n ) → 0 である。 (3)
r / x n = ( r / x m ) ⋅ x m − n → 0 ⋅ 0 = 0 r/x^n=(r/x^m)\cdot x^{m-n}\to0\cdot0=0 r / x n = ( r / x m ) ⋅ x m − n → 0 ⋅ 0 = 0 である。
(4)
∣ b ∣ ≤ M |b|\le M ∣ b ∣ ≤ M なら
∣ b r / x n ∣ ≤ M ∣ r / x n ∣ → 0 |br/x^n|\le M|r/x^n|\to0 ∣ b r / x n ∣ ≤ M ∣ r / x n ∣ → 0 である。
o ( x n ) o(x^n) o ( x n ) は特定の関数ではないので、o ( x 3 ) − o ( x 3 ) o(x^3)-o(x^3) o ( x 3 ) − o ( x 3 ) は 0 0 0 ではなく o ( x 3 ) o(x^3) o ( x 3 ) であることに注意してください。ここを取り違えると、次の節の「展開が足りない」失敗につながります。
この記号を使うと、テイラーの定理は極限の計算に使いやすい形になります。
命題12 テイラー展開
f f f が 0 0 0 の近くで n + 1 n+1 n + 1 回微分可能で、f ( n + 1 ) f^{(n+1)} f ( n + 1 ) が 0 0 0 の近くで有界ならば、x → 0 x\to0 x → 0 のとき
f ( x ) = T n ( x ) + o ( x n ) f(x)=T_n(x)+o(x^n) f ( x ) = T n ( x ) + o ( x n ) f ( x ) = T n ( x ) + o ( x n ) \begin{aligned}f(x) &= T_n(x)+o(x^n)\end{aligned} f ( x ) = T n ( x ) + o ( x n )
証明 開く 閉じる
0 0 0 の
近くで ∣ f ( n + 1 ) ∣ ≤ M |f^{(n+1)}|\le M ∣ f ( n + 1 ) ∣ ≤ M とする。定理6 より次が成り立つ。∣ f ( x ) − T n ( x ) ∣ ≤ M ( n + 1 ) ! ∣ x ∣ n + 1 |f(x)-T_n(x)|\le\frac{M}{(n+1)!}|x|^{n+1} ∣ f ( x ) − T n ( x ) ∣ ≤ ( n + 1 )! M ∣ x ∣ n + 1 ∣ f ( x ) − T n ( x ) ∣ ≤ M ( n + 1 ) ! ∣ x ∣ n + 1 \begin{aligned}|f(x)-T_n(x)| &\le \frac{M}{(n+1)!}|x|^{n+1}\end{aligned} ∣ f ( x ) − T n ( x ) ∣ ≤ ( n + 1 )! M ∣ x ∣ n + 1 両辺を
∣ x ∣ n |x|^n ∣ x ∣ n で
割ると次のようになるので、f ( x ) − T n ( x ) = o ( x n ) f(x)-T_n(x)=o(x^n) f ( x ) − T n ( x ) = o ( x n ) である。∣ f ( x ) − T n ( x ) x n ∣ ≤ M ( n + 1 ) ! ∣ x ∣ ⟶ 0 \left|\frac{f(x)-T_n(x)}{x^n}\right|\le\frac{M}{(n+1)!}|x|\ \longrightarrow\ 0 x n f ( x ) − T n ( x ) ≤ ( n + 1 )! M ∣ x ∣ ⟶ 0 ∣ f ( x ) − T n ( x ) x n ∣ ≤ M ( n + 1 ) ! ∣ x ∣ ⟶ 0 \begin{aligned}\left|\frac{f(x)-T_n(x)}{x^n}\right| &\le \frac{M}{(n+1)!}|x|\\&\longrightarrow 0\end{aligned} x n f ( x ) − T n ( x ) ≤ ( n + 1 )! M ∣ x ∣ ⟶ 0
sin x , cos x , e x , log ( 1 + x ) , tan x \sin x,\ \cos x,\ e^x,\ \log(1+x),\ \tan x sin x , cos x , e x , log ( 1 + x ) , tan x は何回でも微分でき、導関数は 0 0 0 の近くで連続なので有界です。よって例4 ・例5 から、x → 0 x\to0 x → 0 で次が成り立ちます。この記事ではこの5つを何度も使います。
sin x = x − x 3 6 + x 5 120 + o ( x 5 ) cos x = 1 − x 2 2 + x 4 24 + o ( x 4 ) e x = 1 + x + x 2 2 + x 3 6 + o ( x 3 ) log ( 1 + x ) = x − x 2 2 + x 3 3 + o ( x 3 ) tan x = x + x 3 3 + o ( x 3 ) \begin{aligned}
\sin x&=x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}+o(x^5)\\
\cos x&=1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}+o(x^4)\\
e^x&=1+x+\frac{x^2}{2}+\frac{x^3}{6}+o(x^3)\\
\log(1+x)&=x-\frac{x^2}{2}+\frac{x^3}{3}+o(x^3)\\
\tan x&=x+\frac{x^3}{3}+o(x^3)\end{aligned} sin x cos x e x log ( 1 + x ) tan x = x − 6 x 3 + 120 x 5 + o ( x 5 ) = 1 − 2 x 2 + 24 x 4 + o ( x 4 ) = 1 + x + 2 x 2 + 6 x 3 + o ( x 3 ) = x − 2 x 2 + 3 x 3 + o ( x 3 ) = x + 3 x 3 + o ( x 3 )
次数の低いところで止めてもかまいません。たとえば命題11 の (3) から sin x = x − x 3 / 6 + o ( x 3 ) \sin x=x-x^3/6+o(x^3) sin x = x − x 3 /6 + o ( x 3 ) とも書けます。
また、x x x のところに 0 0 0 に近づく式を入れてもよいです。たとえば u = − x 2 / 2 u=-x^2/2 u = − x 2 /2 とおくと e u = 1 + u + u 2 / 2 + o ( u 2 ) e^u=1+u+u^2/2+o(u^2) e u = 1 + u + u 2 /2 + o ( u 2 ) です。x ≠ 0 x\neq0 x = 0 では u ≠ 0 u\neq0 u = 0 で、u 2 / x 4 = 1 / 4 u^2/x^4=1/4 u 2 / x 4 = 1/4 なので o ( u 2 ) = o ( x 4 ) o(u^2)=o(x^4) o ( u 2 ) = o ( x 4 ) となり、次が分かります。
e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 + o ( x 4 ) e^{-x^2/2}=1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}+o(x^4) e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 + o ( x 4 ) e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 + o ( x 4 ) \begin{aligned}e^{-x^2/2} &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}+o(x^4)\end{aligned} e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 + o ( x 4 ) e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 = + o ( x 4 ) \begin{aligned}e^{-x^2/2} &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}\\&\phantom{=}{} +o(x^4)\end{aligned} e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 = + o ( x 4 )
0 / 0 0/0 0/0 の極限をテイラーで読む
0 / 0 0/0 0/0 の極限で問われているのは、「分子と分母が、それぞれ何次の速さで 0 0 0 に近づくか」です。テイラー展開で、それが直接読み取れます。
定理13 テイラーの定理で 0 / 0 0/0 0/0 の極限を出す
f , g f,g f , g は a a a の近くで n + 1 n+1 n + 1 回微分可能で、f ( n + 1 ) , g ( n + 1 ) f^{(n+1)},g^{(n+1)} f ( n + 1 ) , g ( n + 1 ) は a a a の近くで有界とする。k = 0 , 1 , … , n − 1 k=0,1,\dots,n-1 k = 0 , 1 , … , n − 1 で f ( k ) ( a ) = g ( k ) ( a ) = 0 f^{(k)}(a)=g^{(k)}(a)=0 f ( k ) ( a ) = g ( k ) ( a ) = 0 、かつ g ( n ) ( a ) ≠ 0 g^{(n)}(a)\neq0 g ( n ) ( a ) = 0 ならば、
lim x → a f ( x ) g ( x ) = f ( n ) ( a ) g ( n ) ( a ) \lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=\frac{f^{(n)}(a)}{g^{(n)}(a)} x → a lim g ( x ) f ( x ) = g ( n ) ( a ) f ( n ) ( a ) lim x → a f ( x ) g ( x ) = f ( n ) ( a ) g ( n ) ( a ) \begin{aligned}\lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)} &= \frac{f^{(n)}(a)}{g^{(n)}(a)}\end{aligned} x → a lim g ( x ) f ( x ) = g ( n ) ( a ) f ( n ) ( a )
証明 開く 閉じる
h = x − a h=x-a h = x − a とおく。
命題12 を
a a a の
まわりで使うと、n − 1 n-1 n − 1 次までの係数が 0 0 0 なので、次のようになる。f ( x ) = f ( n ) ( a ) n ! h n + o ( h n ) g ( x ) = g ( n ) ( a ) n ! h n + o ( h n ) \begin{gathered} f(x)=\frac{f^{(n)}(a)}{n!}h^n+o(h^n)\\ g(x)=\frac{g^{(n)}(a)}{n!}h^n+o(h^n)\end{gathered} f ( x ) = n ! f ( n ) ( a ) h n + o ( h n ) g ( x ) = n ! g ( n ) ( a ) h n + o ( h n ) f ( x ) = f ( n ) ( a ) n ! h n + o ( h n ) g ( x ) = g ( n ) ( a ) n ! h n + o ( h n ) \begin{aligned}f(x) &= \frac{f^{(n)}(a)}{n!}h^n+o(h^n)\\[4pt]g(x) &= \frac{g^{(n)}(a)}{n!}h^n+o(h^n)\end{aligned} f ( x ) g ( x ) = n ! f ( n ) ( a ) h n + o ( h n ) = n ! g ( n ) ( a ) h n + o ( h n ) g ( x ) / h n → g ( n ) ( a ) / n ! ≠ 0 g(x)/h^n\to g^{(n)}(a)/n!\neq0 g ( x ) / h n → g ( n ) ( a ) / n ! = 0 なので、
a a a の
近く(x ≠ a x\neq a x = a )で g ( x ) ≠ 0 g(x)\neq0 g ( x ) = 0 である。分子と分母を h n h^n h n で割ると、次のようになる。f ( x ) g ( x ) = f ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n g ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n \frac{f(x)}{g(x)}=\frac{f^{(n)}(a)/n!+o(h^n)/h^n}{g^{(n)}(a)/n!+o(h^n)/h^n} g ( x ) f ( x ) = g ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n f ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n f ( x ) g ( x ) = f ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n g ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n \begin{aligned}\frac{f(x)}{g(x)} &= \frac{f^{(n)}(a)/n!+o(h^n)/h^n}{g^{(n)}(a)/n!+o(h^n)/h^n}\end{aligned} g ( x ) f ( x ) = g ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n f ( n ) ( a ) / n ! + o ( h n ) / h n h → 0 h\to0 h → 0 の
とき o ( h n ) / h n → 0 o(h^n)/h^n\to0 o ( h n ) / h n → 0 で、分母の極限 g ( n ) ( a ) / n ! g^{(n)}(a)/n! g ( n ) ( a ) / n ! は 0 0 0 でないので、極限は f ( n ) ( a ) / g ( n ) ( a ) f^{(n)}(a)/g^{(n)}(a) f ( n ) ( a ) / g ( n ) ( a ) である。
この定理は、ロピタルの定理を n n n 回使った結果と同じ値を出します。違うのは、定理の仮定(sin x \sin x sin x や e x e^x e x などを組み合わせた関数なら、自動的にみたされます)のもとで、確かめることが「a a a での微分係数」だけで済む点です。f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限が存在するか、途中で分母の微分が 0 0 0 にならないか、を気にする必要はありません。
実際の計算では、微分係数を求めるより、前の節の5つの展開を組み合わせるほうが速くなります。
例14 x − sin x x 3 \dfrac{x-\sin x}{x^3} x 3 x − sin x
分母が x 3 x^3 x 3 なので、分子を x 3 x^3 x 3 の項まで展開します。
x − sin x = x − ( x − x 3 6 + o ( x 3 ) ) = x 3 6 + o ( x 3 ) x − sin x x 3 = 1 6 + o ( x 3 ) x 3 ⟶ 1 6 \begin{gathered} x-\sin x=x-\left(x-\frac{x^3}{6}+o(x^3)\right)=\frac{x^3}{6}+o(x^3)\\ \frac{x-\sin x}{x^3}=\frac16+\frac{o(x^3)}{x^3}\ \longrightarrow\ \frac16\end{gathered} x − sin x = x − ( x − 6 x 3 + o ( x 3 ) ) = 6 x 3 + o ( x 3 ) x 3 x − sin x = 6 1 + x 3 o ( x 3 ) ⟶ 6 1 x − sin x = x − ( x − x 3 6 + o ( x 3 ) ) = x 3 6 + o ( x 3 ) x − sin x x 3 = 1 6 + o ( x 3 ) x 3 ⟶ 1 6 \begin{aligned}x-\sin x &= x-\left(x-\frac{x^3}{6}+o(x^3)\right)\\&= \frac{x^3}{6}+o(x^3)\\[4pt]\frac{x-\sin x}{x^3} &= \frac16+\frac{o(x^3)}{x^3}\\&\longrightarrow \frac16\end{aligned} x − sin x x 3 x − sin x = x − ( x − 6 x 3 + o ( x 3 ) ) = 6 x 3 + o ( x 3 ) = 6 1 + x 3 o ( x 3 ) ⟶ 6 1 x − sin x = x = − ( x − x 3 6 + o ( x 3 ) ) = x 3 6 + o ( x 3 ) x − sin x x 3 = 1 6 + o ( x 3 ) x 3 ⟶ 1 6 \begin{aligned}x-\sin x &= x\\&\phantom{=}{} -\left(x-\frac{x^3}{6}+o(x^3)\right)\\&= \frac{x^3}{6}+o(x^3)\\[4pt]\frac{x-\sin x}{x^3} &= \frac16+\frac{o(x^3)}{x^3}\\&\longrightarrow \frac16\end{aligned} x − sin x x 3 x − sin x = x = − ( x − 6 x 3 + o ( x 3 ) ) = 6 x 3 + o ( x 3 ) = 6 1 + x 3 o ( x 3 ) ⟶ 6 1
ロピタルの定理を2回使った例2 と同じ答えが、1行で出ます。しかも「分子は x 3 / 6 x^3/6 x 3 /6 とほぼ同じ大きさ」という、極限値以上のことも分かります。
テイラーの方法で注意することは、何次まで展開するか だけです。足りないと答えが決まりません。
例15 展開が足りないと失敗する tan x − sin x x 3 \dfrac{\tan x-\sin x}{x^3} x 3 tan x − sin x
1次までで止めて tan x = x + o ( x ) \tan x=x+o(x) tan x = x + o ( x ) 、sin x = x + o ( x ) \sin x=x+o(x) sin x = x + o ( x ) とすると、分子は o ( x ) − o ( x ) = o ( x ) o(x)-o(x)=o(x) o ( x ) − o ( x ) = o ( x ) になります。これは「x x x より速く 0 0 0 になる」としか言っておらず、x 3 x^3 x 3 で割った極限は分かりません。「分子は x − x = 0 x-x=0 x − x = 0 だから極限は 0 0 0 」とするのは誤りです。
分母に合わせて3次まで展開すると、答えが決まります。
tan x − sin x = ( x + x 3 3 ) − ( x − x 3 6 ) + o ( x 3 ) = x 3 2 + o ( x 3 ) lim x → 0 tan x − sin x x 3 = 1 2 \begin{gathered} \tan x-\sin x=\left(x+\frac{x^3}{3}\right)-\left(x-\frac{x^3}{6}\right)+o(x^3)=\frac{x^3}{2}+o(x^3)\\ \lim_{x\to0}\frac{\tan x-\sin x}{x^3}=\frac12\end{gathered} tan x − sin x = ( x + 3 x 3 ) − ( x − 6 x 3 ) + o ( x 3 ) = 2 x 3 + o ( x 3 ) x → 0 lim x 3 tan x − sin x = 2 1 tan x − sin x = ( x + x 3 3 ) − ( x − x 3 6 ) + o ( x 3 ) = x 3 2 + o ( x 3 ) lim x → 0 tan x − sin x x 3 = 1 2 \begin{aligned}\tan x-\sin x &= \left(x+\frac{x^3}{3}\right)-\left(x-\frac{x^3}{6}\right)+o(x^3)\\&= \frac{x^3}{2}+o(x^3)\\[4pt]\lim_{x\to0}\frac{\tan x-\sin x}{x^3} &= \frac12\end{aligned} tan x − sin x x → 0 lim x 3 tan x − sin x = ( x + 3 x 3 ) − ( x − 6 x 3 ) + o ( x 3 ) = 2 x 3 + o ( x 3 ) = 2 1 tan x − sin x = ( x + x 3 3 ) = − ( x − x 3 6 ) = + o ( x 3 ) = x 3 2 + o ( x 3 ) lim x → 0 tan x − sin x x 3 = 1 2 \begin{aligned}\tan x-\sin x &= \left(x+\frac{x^3}{3}\right)\\&\phantom{=}{} -\left(x-\frac{x^3}{6}\right)\\&\phantom{=}{} +o(x^3)\\&= \frac{x^3}{2}+o(x^3)\\[4pt]\lim_{x\to0}\frac{\tan x-\sin x}{x^3} &= \frac12\end{aligned} tan x − sin x x → 0 lim x 3 tan x − sin x = ( x + 3 x 3 ) = − ( x − 6 x 3 ) = + o ( x 3 ) = 2 x 3 + o ( x 3 ) = 2 1
目安は「分母の最初の項の次数まで、分子を展開する」です。展開してみて分子が o ( x n ) o(x^n) o ( x n ) だけになったら、次数が足りないので、もう1つ先まで展開し直します。
例16 ロピタルでは計算が膨らむ 1 sin 2 x − 1 x 2 \dfrac1{\sin^2x}-\dfrac1{x^2} sin 2 x 1 − x 2 1
通分すると次の式になります。
1 sin 2 x − 1 x 2 = x 2 − sin 2 x x 2 sin 2 x \frac1{\sin^2x}-\frac1{x^2}=\frac{x^2-\sin^2x}{x^2\sin^2x} sin 2 x 1 − x 2 1 = x 2 sin 2 x x 2 − sin 2 x 1 sin 2 x − 1 x 2 = x 2 − sin 2 x x 2 sin 2 x \begin{aligned}\frac1{\sin^2x}-\frac1{x^2} &= \frac{x^2-\sin^2x}{x^2\sin^2x}\end{aligned} sin 2 x 1 − x 2 1 = x 2 sin 2 x x 2 − sin 2 x
分母は x 2 ⋅ ( x + o ( x ) ) 2 = x 4 + o ( x 4 ) x^2\cdot(x+o(x))^2=x^4+o(x^4) x 2 ⋅ ( x + o ( x ) ) 2 = x 4 + o ( x 4 ) なので、分子を x 4 x^4 x 4 まで展開します。
sin 2 x = ( x − x 3 6 + o ( x 3 ) ) 2 = x 2 − x 4 3 + o ( x 4 ) x 2 − sin 2 x = x 4 3 + o ( x 4 ) \begin{gathered} \sin^2x=\left(x-\frac{x^3}{6}+o(x^3)\right)^2=x^2-\frac{x^4}{3}+o(x^4)\\ x^2-\sin^2x=\frac{x^4}{3}+o(x^4)\end{gathered} sin 2 x = ( x − 6 x 3 + o ( x 3 ) ) 2 = x 2 − 3 x 4 + o ( x 4 ) x 2 − sin 2 x = 3 x 4 + o ( x 4 ) sin 2 x = ( x − x 3 6 + o ( x 3 ) ) 2 = x 2 − x 4 3 + o ( x 4 ) x 2 − sin 2 x = x 4 3 + o ( x 4 ) \begin{aligned}\sin^2x &= \left(x-\frac{x^3}{6}+o(x^3)\right)^2\\&= x^2-\frac{x^4}{3}+o(x^4)\\[4pt]x^2-\sin^2x &= \frac{x^4}{3}+o(x^4)\end{aligned} sin 2 x x 2 − sin 2 x = ( x − 6 x 3 + o ( x 3 ) ) 2 = x 2 − 3 x 4 + o ( x 4 ) = 3 x 4 + o ( x 4 )
1 sin 2 x − 1 x 2 = x 4 / 3 + o ( x 4 ) x 4 + o ( x 4 ) = 1 / 3 + o ( x 4 ) / x 4 1 + o ( x 4 ) / x 4 ⟶ 1 3 \frac1{\sin^2x}-\frac1{x^2}=\frac{x^4/3+o(x^4)}{x^4+o(x^4)}=\frac{1/3+o(x^4)/x^4}{1+o(x^4)/x^4}\ \longrightarrow\ \frac13 sin 2 x 1 − x 2 1 = x 4 + o ( x 4 ) x 4 /3 + o ( x 4 ) = 1 + o ( x 4 ) / x 4 1/3 + o ( x 4 ) / x 4 ⟶ 3 1 1 sin 2 x − 1 x 2 = x 4 / 3 + o ( x 4 ) x 4 + o ( x 4 ) = 1 / 3 + o ( x 4 ) / x 4 1 + o ( x 4 ) / x 4 ⟶ 1 3 \begin{aligned}\frac1{\sin^2x}-\frac1{x^2} &= \frac{x^4/3+o(x^4)}{x^4+o(x^4)}\\&= \frac{1/3+o(x^4)/x^4}{1+o(x^4)/x^4}\\&\longrightarrow \frac13\end{aligned} sin 2 x 1 − x 2 1 = x 4 + o ( x 4 ) x 4 /3 + o ( x 4 ) = 1 + o ( x 4 ) / x 4 1/3 + o ( x 4 ) / x 4 ⟶ 3 1
ロピタルの定理で解くと、分子と分母を4回微分することになります。1回目だけでも分母は ( x 2 sin 2 x ) ′ = 2 x sin 2 x + x 2 sin 2 x (x^2\sin^2x)'=2x\sin^2x+x^2\sin2x ( x 2 sin 2 x ) ′ = 2 x sin 2 x + x 2 sin 2 x で、回を重ねるごとに項が増えていきます。
例17 定数を決める問題
次の極限が有限の値になるように定数 a , b a,b a , b を決め、その値を求めます。
lim x → 0 sin x − a x − b x 3 x 5 \lim_{x\to0}\frac{\sin x-ax-bx^3}{x^5} x → 0 lim x 5 sin x − a x − b x 3
分子を5次まで展開すると、次のようになります。
sin x − a x − b x 3 = ( 1 − a ) x + ( − 1 6 − b ) x 3 + x 5 120 + o ( x 5 ) \begin{aligned} &\sin x-ax-bx^3\\ &\quad=(1-a)\,x+\left(-\frac16-b\right)x^3\\ &\qquad+\frac{x^5}{120}+o(x^5)\end{aligned} sin x − a x − b x 3 = ( 1 − a ) x + ( − 6 1 − b ) x 3 + 120 x 5 + o ( x 5 )
x 5 x^5 x 5 で割ると ( 1 − a ) / x 4 (1-a)/x^4 ( 1 − a ) / x 4 と ( − 1 / 6 − b ) / x 2 (-1/6-b)/x^2 ( − 1/6 − b ) / x 2 の項が出ます。1 − a ≠ 0 1-a\neq0 1 − a = 0 なら、ほかの項より大きく発散する ( 1 − a ) / x 4 (1-a)/x^4 ( 1 − a ) / x 4 のせいで全体が発散します。a = 1 a=1 a = 1 のもとで − 1 / 6 − b ≠ 0 -1/6-b\neq0 − 1/6 − b = 0 なら、今度は ( − 1 / 6 − b ) / x 2 (-1/6-b)/x^2 ( − 1/6 − b ) / x 2 の項で発散します。よって a = 1 , b = − 1 / 6 a=1,\ b=-1/6 a = 1 , b = − 1/6 で、極限値は 1 / 120 1/120 1/120 です。
不定形は 0 / 0 0/0 0/0 のほかに、∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ 、0 ⋅ ∞ 0\cdot\infty 0 ⋅ ∞ 、∞ − ∞ \infty-\infty ∞ − ∞ 、1 ∞ 1^\infty 1 ∞ 、0 0 0^0 0 0 、∞ 0 \infty^0 ∞ 0 があります。「不定」というのは、形だけでは極限が決まらないという意味です。たとえば x → + 0 x\to+0 x → + 0 のとき、同じ 0 ⋅ ∞ 0\cdot\infty 0 ⋅ ∞ の形でも x ⋅ 1 x = 1 x\cdot\dfrac1x=1 x ⋅ x 1 = 1 、x 2 ⋅ 1 x → 0 x^2\cdot\dfrac1x\to0 x 2 ⋅ x 1 → 0 、x ⋅ 1 x 2 → ∞ x\cdot\dfrac1{x^2}\to\infty x ⋅ x 2 1 → ∞ と、結果はばらばらです。
この節では、ロピタルの定理の ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の場合を正確に書いたあと、多くの場合は 0 / 0 0/0 0/0 に直してテイラー展開するか、e x e^x e x を多項式で押さえる不等式に帰着させれば解けることを見ます。振動する関数を含むものは、落とし穴の節 のようにはさみうちで扱います。
ロピタルの定理(∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の場合)
定理18 ロピタルの定理(∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の場合)
a a a を含む開区間 I I I があり、関数 f , g f,g f , g は I I I から a a a を除いたところで微分可能で、そこでは g ′ ( x ) ≠ 0 g'(x)\neq0 g ′ ( x ) = 0 とする。さらに ∣ g ( x ) ∣ → ∞ |g(x)|\to\infty ∣ g ( x ) ∣ → ∞ (x → a x\to a x → a )とする。このとき、極限
lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) = L \lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)}=L x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x ) = L lim x → a f ′ ( x ) g ′ ( x ) = L \begin{aligned}\lim_{x\to a}\frac{f'(x)}{g'(x)} &= L\end{aligned} x → a lim g ′ ( x ) f ′ ( x ) = L
が存在するならば、次が成り立つ。
lim x → a f ( x ) g ( x ) = L \lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)}=L x → a lim g ( x ) f ( x ) = L lim x → a f ( x ) g ( x ) = L \begin{aligned}\lim_{x\to a}\frac{f(x)}{g(x)} &= L\end{aligned} x → a lim g ( x ) f ( x ) = L
仮定にあるのは分母が発散することだけで、分子 f f f が発散することは要りません。証明は 0 / 0 0/0 0/0 の場合より込み入っていて、ε \varepsilon ε を使う大学1年程度の議論になります。
証明 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
x → a + 0 x\to a+0 x → a + 0 の
場合を示す(x → a − 0 x\to a-0 x → a − 0 も同じで、両方が言えれば x → a x\to a x → a の極限になる)。正の数 ε \varepsilon ε を任意にとる。仮定より、次をみたす y ∈ I y\in I y ∈ I (y > a y>a y > a )がとれる。この y y y を固定する。a < t < y ⟹ ∣ f ′ ( t ) g ′ ( t ) − L ∣ < ε a<t<y\ \Longrightarrow\ \left|\frac{f'(t)}{g'(t)}-L\right|<\varepsilon a < t < y ⟹ g ′ ( t ) f ′ ( t ) − L < ε a < t < y ⟹ ∣ f ′ ( t ) g ′ ( t ) − L ∣ < ε \begin{aligned}a &< t\\&< y\\&\Longrightarrow \left|\frac{f'(t)}{g'(t)}-L\right|\\&< \varepsilon\end{aligned} a < t < y ⟹ g ′ ( t ) f ′ ( t ) − L < ε a < x < y a<x<y a < x < y とする。[ x , y ] [x,y] [ x , y ] でコーシーの平均値の定理 を使うと、x < c < y x<c<y x < c < y をみたす c c c で次をみたすものがあり、この値と L L L の差は ε \varepsilon ε より小さい。f ( x ) − f ( y ) g ( x ) − g ( y ) = f ′ ( c ) g ′ ( c ) \frac{f(x)-f(y)}{g(x)-g(y)}=\frac{f'(c)}{g'(c)} g ( x ) − g ( y ) f ( x ) − f ( y ) = g ′ ( c ) f ′ ( c ) f ( x ) − f ( y ) g ( x ) − g ( y ) = f ′ ( c ) g ′ ( c ) \begin{aligned}\frac{f(x)-f(y)}{g(x)-g(y)} &= \frac{f'(c)}{g'(c)}\end{aligned} g ( x ) − g ( y ) f ( x ) − f ( y ) = g ′ ( c ) f ′ ( c ) 詳しく 閉じる
分母の g ( x ) − g ( y ) g(x)-g(y) g ( x ) − g ( y ) は 0 0 0 でない。もし g ( x ) = g ( y ) g(x)=g(y) g ( x ) = g ( y ) なら、ロルの定理 から ( x , y ) (x,y) ( x , y ) のどこかで g ′ = 0 g'=0 g ′ = 0 となり、仮定に反するからである。
∣ g ( x ) ∣ → ∞ |g(x)|\to\infty ∣ g ( x ) ∣ → ∞ なので、
x x x を
a a a に
十分近くとれば g ( x ) ≠ 0 g(x)\neq0 g ( x ) = 0 で、次の式が成り立つ(右辺を展開すると左辺になる)。f ( x ) g ( x ) − L = ( f ( x ) − f ( y ) g ( x ) − g ( y ) − L ) × ( 1 − g ( y ) g ( x ) ) + f ( y ) − L g ( y ) g ( x ) \begin{aligned} &\frac{f(x)}{g(x)}-L\\ &\quad=\left(\frac{f(x)-f(y)}{g(x)-g(y)}-L\right)\\ &\qquad\times\left(1-\frac{g(y)}{g(x)}\right)\\ &\qquad+\frac{f(y)-Lg(y)}{g(x)}\end{aligned} g ( x ) f ( x ) − L = ( g ( x ) − g ( y ) f ( x ) − f ( y ) − L ) × ( 1 − g ( x ) g ( y ) ) + g ( x ) f ( y ) − Lg ( y ) y y y は
固定してあるので、x → a + 0 x\to a+0 x → a + 0 で g ( y ) / g ( x ) → 0 g(y)/g(x)\to0 g ( y ) / g ( x ) → 0 、( f ( y ) − L g ( y ) ) / g ( x ) → 0 (f(y)-Lg(y))/g(x)\to0 ( f ( y ) − Lg ( y )) / g ( x ) → 0 である。よって x x x を a a a に十分近くとると、次のようになる。∣ 1 − g ( y ) g ( x ) ∣ < 2 ∣ f ( y ) − L g ( y ) g ( x ) ∣ < ε \begin{gathered} \left|1-\frac{g(y)}{g(x)}\right|<2\\ \left|\frac{f(y)-Lg(y)}{g(x)}\right|<\varepsilon\end{gathered} 1 − g ( x ) g ( y ) < 2 g ( x ) f ( y ) − Lg ( y ) < ε ∣ 1 − g ( y ) g ( x ) ∣ < 2 ∣ f ( y ) − L g ( y ) g ( x ) ∣ < ε \begin{aligned}\left|1-\frac{g(y)}{g(x)}\right| &< 2\\[4pt]\left|\frac{f(y)-Lg(y)}{g(x)}\right| &< \varepsilon\end{aligned} 1 − g ( x ) g ( y ) g ( x ) f ( y ) − Lg ( y ) < 2 < ε 前の
3つのステップから、x x x を a a a に十分近くとると次が成り立つ。ε \varepsilon ε は任意なので、f ( x ) / g ( x ) → L f(x)/g(x)\to L f ( x ) / g ( x ) → L である。∣ f ( x ) g ( x ) − L ∣ < ε ⋅ 2 + ε = 3 ε \left|\frac{f(x)}{g(x)}-L\right|<\varepsilon\cdot2+\varepsilon=3\varepsilon g ( x ) f ( x ) − L < ε ⋅ 2 + ε = 3 ε ∣ f ( x ) g ( x ) − L ∣ < ε ⋅ 2 + ε = 3 ε \begin{aligned}\left|\frac{f(x)}{g(x)}-L\right| &< \varepsilon\cdot2+\varepsilon\\&= 3\varepsilon\end{aligned} g ( x ) f ( x ) − L < ε ⋅ 2 + ε = 3 ε
x → a + 0 x\to a+0 x → a + 0 のような片側の極限でも、同じ証明で同じことが成り立ちます(定理1 も同じです)。
x → ∞ x\to\infty x → ∞ の場合は、t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおいて t → + 0 t\to+0 t → + 0 の場合に直せます。F ( t ) = f ( 1 / t ) F(t)=f(1/t) F ( t ) = f ( 1/ t ) 、G ( t ) = g ( 1 / t ) G(t)=g(1/t) G ( t ) = g ( 1/ t ) とおくと、合成関数の微分で次のようになります。
F ′ ( t ) = − f ′ ( 1 / t ) t 2 G ′ ( t ) = − g ′ ( 1 / t ) t 2 F ′ ( t ) G ′ ( t ) = f ′ ( 1 / t ) g ′ ( 1 / t ) \begin{gathered} F'(t)=-\frac{f'(1/t)}{t^2}\\ G'(t)=-\frac{g'(1/t)}{t^2}\\ \frac{F'(t)}{G'(t)}=\frac{f'(1/t)}{g'(1/t)}\end{gathered} F ′ ( t ) = − t 2 f ′ ( 1/ t ) G ′ ( t ) = − t 2 g ′ ( 1/ t ) G ′ ( t ) F ′ ( t ) = g ′ ( 1/ t ) f ′ ( 1/ t ) F ′ ( t ) = − f ′ ( 1 / t ) t 2 G ′ ( t ) = − g ′ ( 1 / t ) t 2 F ′ ( t ) G ′ ( t ) = f ′ ( 1 / t ) g ′ ( 1 / t ) \begin{aligned}F'(t) &= -\frac{f'(1/t)}{t^2}\\[4pt]G'(t) &= -\frac{g'(1/t)}{t^2}\\[4pt]\frac{F'(t)}{G'(t)} &= \frac{f'(1/t)}{g'(1/t)}\end{aligned} F ′ ( t ) G ′ ( t ) G ′ ( t ) F ′ ( t ) = − t 2 f ′ ( 1/ t ) = − t 2 g ′ ( 1/ t ) = g ′ ( 1/ t ) f ′ ( 1/ t )
よって、t → + 0 t\to+0 t → + 0 の片側の極限についての定理1 ・定理18 から、次が言えます。x x x が十分大きいところで f , g f,g f , g が微分可能で g ′ ( x ) ≠ 0 g'(x)\neq0 g ′ ( x ) = 0 とし、f , g → 0 f,g\to0 f , g → 0 または ∣ g ∣ → ∞ |g|\to\infty ∣ g ∣ → ∞ (x → ∞ x\to\infty x → ∞ )とします。このとき、x → ∞ x\to\infty x → ∞ で f ′ / g ′ → L f'/g'\to L f ′ / g ′ → L なら f / g → L f/g\to L f / g → L です。条件はやはり1つも外せません(落とし穴の節 のシュトルツの例)。
0 / 0 0/0 0/0 に直す
どの不定形も、式を変形すれば 0 / 0 0/0 0/0 の形になります。直し方は次のとおりです。
形 直し方 例
x → ∞ x\to\infty x → ∞ t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおいて t → + 0 t\to+0 t → + 0 にする例21
∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ f g = 1 / g 1 / f \dfrac fg=\dfrac{1/g}{1/f} g f = 1/ f 1/ g と逆数にする例19
0 ⋅ ∞ 0\cdot\infty 0 ⋅ ∞ f g = f 1 / g fg=\dfrac{f}{1/g} f g = 1/ g f と分数にする演習問題の問題36
∞ − ∞ \infty-\infty ∞ − ∞ 通分する、有理化する、くくり出す 例16 、例21
1 ∞ , 0 0 , ∞ 0 1^\infty,\ 0^0,\ \infty^0 1 ∞ , 0 0 , ∞ 0 f g = e g log f f^g=e^{g\log f} f g = e g l o g f として、指数 g log f g\log f g log f (0 ⋅ ∞ 0\cdot\infty 0 ⋅ ∞ の形)を調べる例20
0 / 0 0/0 0/0 に直したあとは、前の節と同じくテイラー展開で分子と分母の次数を比べます。
例19 x → π 2 x\to\dfrac\pi2 x → 2 π で ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ になる tan x tan 3 x \dfrac{\tan x}{\tan3x} tan 3 x tan x
h = x − π / 2 h=x-\pi/2 h = x − π /2 とおくと h → 0 h\to0 h → 0 です。tan ( π / 2 + h ) = − 1 / tan h \tan(\pi/2+h)=-1/\tan h tan ( π /2 + h ) = − 1/ tan h と、tan \tan tan の周期が π \pi π であることから、次のようになります。
tan x = − 1 tan h tan 3 x = tan ( 3 π 2 + 3 h ) = tan ( π 2 + 3 h ) = − 1 tan 3 h \begin{gathered} \tan x=-\frac1{\tan h}\\ \tan3x=\tan\left(\frac{3\pi}2+3h\right)=\tan\left(\frac\pi2+3h\right)=-\frac1{\tan3h}\end{gathered} tan x = − tan h 1 tan 3 x = tan ( 2 3 π + 3 h ) = tan ( 2 π + 3 h ) = − tan 3 h 1 tan x = − 1 tan h tan 3 x = tan ( 3 π 2 + 3 h ) = tan ( π 2 + 3 h ) = − 1 tan 3 h \begin{aligned}\tan x &= -\frac1{\tan h}\\[4pt]\tan3x &= \tan\left(\frac{3\pi}2+3h\right)\\&= \tan\left(\frac\pi2+3h\right)\\&= -\frac1{\tan3h}\end{aligned} tan x tan 3 x = − tan h 1 = tan ( 2 3 π + 3 h ) = tan ( 2 π + 3 h ) = − tan 3 h 1
よって逆数の比になり、次のように求まります。
tan x tan 3 x = tan 3 h tan h = 3 h + o ( h ) h + o ( h ) ⟶ 3 \frac{\tan x}{\tan3x}=\frac{\tan3h}{\tan h}=\frac{3h+o(h)}{h+o(h)}\ \longrightarrow\ 3 tan 3 x tan x = tan h tan 3 h = h + o ( h ) 3 h + o ( h ) ⟶ 3 tan x tan 3 x = tan 3 h tan h = 3 h + o ( h ) h + o ( h ) ⟶ 3 \begin{aligned}\frac{\tan x}{\tan3x} &= \frac{\tan3h}{\tan h}\\&= \frac{3h+o(h)}{h+o(h)}\\&\longrightarrow 3\end{aligned} tan 3 x tan x = tan h tan 3 h = h + o ( h ) 3 h + o ( h ) ⟶ 3
定理18 をそのまま使うと、分子と分母を微分した比は次の式で、今度は 0 / 0 0/0 0/0 の形になり、さらに微分を続けることになります。
1 / cos 2 x 3 / cos 2 3 x = cos 2 3 x 3 cos 2 x \frac{1/\cos^2x}{3/\cos^23x}=\frac{\cos^23x}{3\cos^2x} 3/ cos 2 3 x 1/ cos 2 x = 3 cos 2 x cos 2 3 x 1 / cos 2 x 3 / cos 2 3 x = cos 2 3 x 3 cos 2 x \begin{aligned}\frac{1/\cos^2x}{3/\cos^23x} &= \frac{\cos^23x}{3\cos^2x}\end{aligned} 3/ cos 2 3 x 1/ cos 2 x = 3 cos 2 x cos 2 3 x
例20 x → 0 x\to0 x → 0 で 1 ∞ 1^\infty 1 ∞ になる ( cos x ) 1 / x 2 (\cos x)^{1/x^2} ( cos x ) 1/ x 2
0 0 0 の近くで cos x > 0 \cos x>0 cos x > 0 なので、次のように書けます。指数の ( log cos x ) / x 2 (\log\cos x)/x^2 ( log cos x ) / x 2 を調べます。
( cos x ) 1 / x 2 = e ( log cos x ) / x 2 (\cos x)^{1/x^2}=e^{(\log\cos x)/x^2} ( cos x ) 1/ x 2 = e ( l o g c o s x ) / x 2 ( cos x ) 1 / x 2 = e ( log cos x ) / x 2 \begin{aligned}(\cos x)^{1/x^2} &= e^{(\log\cos x)/x^2}\end{aligned} ( cos x ) 1/ x 2 = e ( l o g c o s x ) / x 2
u = cos x − 1 u=\cos x-1 u = cos x − 1 とおくと u = − x 2 / 2 + o ( x 2 ) u=-x^2/2+o(x^2) u = − x 2 /2 + o ( x 2 ) です。log ( 1 + u ) = u + o ( u ) \log(1+u)=u+o(u) log ( 1 + u ) = u + o ( u ) で、0 < ∣ x ∣ < 2 π 0<|x|<2\pi 0 < ∣ x ∣ < 2 π では u ≠ 0 u\neq0 u = 0 、また u / x 2 → − 1 / 2 u/x^2\to-1/2 u / x 2 → − 1/2 なので o ( u ) = o ( x 2 ) o(u)=o(x^2) o ( u ) = o ( x 2 ) です。よって次のようになります。
log cos x = log ( 1 + u ) = − x 2 2 + o ( x 2 ) log cos x x 2 ⟶ − 1 2 \begin{gathered} \log\cos x=\log(1+u)=-\frac{x^2}{2}+o(x^2)\\ \frac{\log\cos x}{x^2}\ \longrightarrow\ -\frac12\end{gathered} log cos x = log ( 1 + u ) = − 2 x 2 + o ( x 2 ) x 2 log cos x ⟶ − 2 1 log cos x = log ( 1 + u ) = − x 2 2 + o ( x 2 ) log cos x x 2 ⟶ − 1 2 \begin{aligned}\log\cos x &= \log(1+u)\\&= -\frac{x^2}{2}+o(x^2)\\[4pt]\frac{\log\cos x}{x^2} &\longrightarrow -\frac12\end{aligned} log cos x x 2 log cos x = log ( 1 + u ) = − 2 x 2 + o ( x 2 ) ⟶ − 2 1
指数関数は連続なので、極限は e − 1 / 2 = 1 / e e^{-1/2}=1/\sqrt e e − 1/2 = 1/ e です。
例21 x → ∞ x\to\infty x → ∞ で ∞ − ∞ \infty-\infty ∞ − ∞ になる x − x 2 log ( 1 + 1 x ) x-x^2\log\left(1+\dfrac1x\right) x − x 2 log ( 1 + x 1 )
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおくと t → + 0 t\to+0 t → + 0 で、通分すると 0 / 0 0/0 0/0 の形になります。
x − x 2 log ( 1 + 1 x ) = 1 t − log ( 1 + t ) t 2 = t − log ( 1 + t ) t 2 \begin{aligned} &x-x^2\log\left(1+\frac1x\right)\\ &\quad=\frac1t-\frac{\log(1+t)}{t^2}\\ &\quad=\frac{t-\log(1+t)}{t^2}\end{aligned} x − x 2 log ( 1 + x 1 ) = t 1 − t 2 log ( 1 + t ) = t 2 t − log ( 1 + t )
log ( 1 + t ) = t − t 2 / 2 + o ( t 2 ) \log(1+t)=t-t^2/2+o(t^2) log ( 1 + t ) = t − t 2 /2 + o ( t 2 ) より、次のようになります。
t − log ( 1 + t ) t 2 = t 2 / 2 + o ( t 2 ) t 2 ⟶ 1 2 \frac{t-\log(1+t)}{t^2}=\frac{t^2/2+o(t^2)}{t^2}\ \longrightarrow\ \frac12 t 2 t − log ( 1 + t ) = t 2 t 2 /2 + o ( t 2 ) ⟶ 2 1 t − log ( 1 + t ) t 2 = t 2 / 2 + o ( t 2 ) t 2 ⟶ 1 2 \begin{aligned}\frac{t-\log(1+t)}{t^2} &= \frac{t^2/2+o(t^2)}{t^2}\\&\longrightarrow \frac12\end{aligned} t 2 t − log ( 1 + t ) = t 2 t 2 /2 + o ( t 2 ) ⟶ 2 1
対数と指数の増え方を比べる
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x の置き換えで 0 0 0 のまわりの展開に持ち込めるのは、式が sin , cos , log ( 1 + ⋅ ) \sin,\ \cos,\ \log(1+\cdot) sin , cos , log ( 1 + ⋅ ) のように 0 0 0 のまわりで展開できる関数で書けるときです。e x e^x e x は e 1 / t e^{1/t} e 1/ t 、log x \log x log x は − log t -\log t − log t になり、どちらも t = 0 t=0 t = 0 のまわりでテイラー展開できません。
log x x \dfrac{\log x}{x} x log x や x log x x\log x x log x のように、対数・べき・指数の増え方を比べる極限は、次の不等式に帰着させます。この不等式は e x e^x e x のテイラー多項式でできているので、使っている考えはやはり「多項式で近似する」ことです。
命題22 e x e^x e x を多項式で下から押さえる
x > 0 x>0 x > 0 と n ≥ 0 n\ge0 n ≥ 0 について、次が成り立つ。
e x > 1 + x + x 2 2 ! + ⋯ + x n n ! e^x>1+x+\frac{x^2}{2!}+\cdots+\frac{x^n}{n!} e x > 1 + x + 2 ! x 2 + ⋯ + n ! x n e x > 1 + x + x 2 2 ! + ⋯ + x n n ! \begin{aligned}e^x &> 1+x+\frac{x^2}{2!}+\cdots+\frac{x^n}{n!}\end{aligned} e x > 1 + x + 2 ! x 2 + ⋯ + n ! x n e x > 1 + x + x 2 2 ! + ⋯ > + x n n ! \begin{aligned}e^x &> 1+x+\frac{x^2}{2!}+\cdots\\&\phantom{>}{} +\frac{x^n}{n!}\end{aligned} e x > 1 + x + 2 ! x 2 + ⋯ > + n ! x n
とくに e x > x n + 1 / ( n + 1 ) ! e^x>x^{n+1}/(n+1)! e x > x n + 1 / ( n + 1 )! なので、次が成り立つ。
lim x → ∞ x n e x = 0 \lim_{x\to\infty}\frac{x^n}{e^x}=0 x → ∞ lim e x x n = 0 lim x → ∞ x n e x = 0 \begin{aligned}\lim_{x\to\infty}\frac{x^n}{e^x} &= 0\end{aligned} x → ∞ lim e x x n = 0
証明 開く 閉じる
n = 0 n=0 n = 0 では
e x > 1 e^x>1 e x > 1 (
x > 0 x>0 x > 0 )で
成り立つ。 n − 1 n-1 n − 1 で
成り立つとし、次の関数をおく。h ( x ) = e x − ∑ k = 0 n x k k ! h ′ ( x ) = e x − ∑ k = 0 n − 1 x k k ! \begin{gathered} h(x)=e^x-\sum_{k=0}^{n}\frac{x^k}{k!}\\ h'(x)=e^x-\sum_{k=0}^{n-1}\frac{x^k}{k!}\end{gathered} h ( x ) = e x − k = 0 ∑ n k ! x k h ′ ( x ) = e x − k = 0 ∑ n − 1 k ! x k h ( x ) = e x − ∑ k = 0 n x k k ! h ′ ( x ) = e x − ∑ k = 0 n − 1 x k k ! \begin{aligned}h(x) &= e^x-\sum_{k=0}^{n}\frac{x^k}{k!}\\[4pt]h'(x) &= e^x-\sum_{k=0}^{n-1}\frac{x^k}{k!}\end{aligned} h ( x ) h ′ ( x ) = e x − k = 0 ∑ n k ! x k = e x − k = 0 ∑ n − 1 k ! x k 仮定より x > 0 x>0 x > 0 で h ′ ( x ) > 0 h'(x)>0 h ′ ( x ) > 0 、また h ( 0 ) = 0 h(0)=0 h ( 0 ) = 0 なので、x > 0 x>0 x > 0 で h ( x ) > 0 h(x)>0 h ( x ) > 0 。 n + 1 n+1 n + 1 の
ときの不等式で、右辺の和の項はすべて正なので e x > x n + 1 / ( n + 1 ) ! e^x>x^{n+1}/(n+1)! e x > x n + 1 / ( n + 1 )! 。よって次が成り立つ。0 < x n e x < ( n + 1 ) ! x ⟶ 0 0<\frac{x^n}{e^x}<\frac{(n+1)!}{x}\ \longrightarrow\ 0 0 < e x x n < x ( n + 1 )! ⟶ 0 0 < x n e x < ( n + 1 ) ! x ⟶ 0 \begin{aligned}0 &< \frac{x^n}{e^x}\\&< \frac{(n+1)!}{x}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} 0 < e x x n < x ( n + 1 )! ⟶ 0
命題23 対数・べき・指数の増え方
a > 0 a>0 a > 0 とし、m m m を正の整数とする。
(1) lim x → ∞ ( log x ) m x a = 0 (2) lim x → + 0 x a ( log x ) m = 0 \begin{gathered} \text{(1)}\ \ \lim_{x\to\infty}\frac{(\log x)^m}{x^a}=0\\ \text{(2)}\ \ \lim_{x\to+0}x^a(\log x)^m=0\end{gathered} (1) x → ∞ lim x a ( log x ) m = 0 (2) x → + 0 lim x a ( log x ) m = 0 (1) lim x → ∞ ( log x ) m x a = 0 (2) lim x → + 0 x a ( log x ) m = 0 \begin{aligned}\text{(1)}\ \ \lim_{x\to\infty}\frac{(\log x)^m}{x^a} &= 0\\[4pt]\text{(2)}\ \ \lim_{x\to+0}x^a(\log x)^m &= 0\end{aligned} (1) x → ∞ lim x a ( log x ) m (2) x → + 0 lim x a ( log x ) m = 0 = 0
証明 開く 閉じる
(1)
u = a log x u=a\log x u = a log x とおくと、
x → ∞ x\to\infty x → ∞ と
u → ∞ u\to\infty u → ∞ が
対応し、x a = e u x^a=e^u x a = e u 、( log x ) m = ( u / a ) m (\log x)^m=(u/a)^m ( log x ) m = ( u / a ) m である。命題22 で n = m n=m n = m とすると、次が分かる。( log x ) m x a = 1 a m ⋅ u m e u ⟶ 0 \frac{(\log x)^m}{x^a}=\frac1{a^m}\cdot\frac{u^m}{e^u}\ \longrightarrow\ 0 x a ( log x ) m = a m 1 ⋅ e u u m ⟶ 0 ( log x ) m x a = 1 a m ⋅ u m e u ⟶ 0 \begin{aligned}\frac{(\log x)^m}{x^a} &= \frac1{a^m}\cdot\frac{u^m}{e^u}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} x a ( log x ) m = a m 1 ⋅ e u u m ⟶ 0 (2)
x = 1 / y x=1/y x = 1/ y とおくと、
x → + 0 x\to+0 x → + 0 と
y → ∞ y\to\infty y → ∞ が
対応し、log x = − log y \log x=-\log y log x = − log y なので、(1) から次が分かる。∣ x a ( log x ) m ∣ = ( log y ) m y a ⟶ 0 \left|x^a(\log x)^m\right|=\frac{(\log y)^m}{y^a}\ \longrightarrow\ 0 ∣ x a ( log x ) m ∣ = y a ( log y ) m ⟶ 0 ∣ x a ( log x ) m ∣ = ( log y ) m y a ⟶ 0 \begin{aligned}\left|x^a(\log x)^m\right| &= \frac{(\log y)^m}{y^a}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} ∣ x a ( log x ) m ∣ = y a ( log y ) m ⟶ 0
たとえば (1) で m = a = 1 m=a=1 m = a = 1 とすると ( log x ) / x → 0 (\log x)/x\to0 ( log x ) / x → 0 、(2) で m = a = 1 m=a=1 m = a = 1 とすると x log x → 0 x\log x\to0 x log x → 0 です。ロピタルの定理でも求められますが、( log x ) m / x a (\log x)^m/x^a ( log x ) m / x a では分子と分母を微分するたびに log x \log x log x の次数が1つ下がるだけなので、定理18 を m m m 回使い、そのたびに条件を確かめることになります。
ロピタルの定理の落とし穴
ロピタルの定理そのものは正しい定理です。問題は、条件を確かめずに使いやすいことと、使えないときに何も分からないことです。よく起きる失敗を、テイラー(または直接の見積もり)と並べます。
0 / 0 0/0 0/0 でなくなったのに使い続ける
lim x → 0 1 − cos x x 2 + x \displaystyle\lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{x^2+x} x → 0 lim x 2 + x 1 − cos x で、分子と分母を2回微分すると次のようになります(分子と分母を微分する操作を ⇝ \rightsquigarrow ⇝ で表します)。
1 − cos x x 2 + x ⇝ sin x 2 x + 1 ⇝ cos x 2 → 1 2 \frac{1-\cos x}{x^2+x}\ \rightsquigarrow\ \frac{\sin x}{2x+1}\ \rightsquigarrow\ \frac{\cos x}{2}\ \to\ \frac12 x 2 + x 1 − cos x ⇝ 2 x + 1 sin x ⇝ 2 cos x → 2 1 1 − cos x x 2 + x ⇝ sin x 2 x + 1 ⇝ cos x 2 → 1 2 \begin{aligned}\frac{1-\cos x}{x^2+x} &\rightsquigarrow \frac{\sin x}{2x+1}\\&\rightsquigarrow \frac{\cos x}{2}\\&\to \frac12\end{aligned} x 2 + x 1 − cos x ⇝ 2 x + 1 sin x ⇝ 2 cos x → 2 1
2回目の微分は誤りです。sin x / ( 2 x + 1 ) \sin x/(2x+1) sin x / ( 2 x + 1 ) は x → 0 x\to0 x → 0 で 0 / 1 0/1 0/1 の形なので、そのまま 0 0 0 が答えです。テイラーで見ると、分子は x 2 / 2 + o ( x 2 ) x^2/2+o(x^2) x 2 /2 + o ( x 2 ) 、分母は x + x 2 x+x^2 x + x 2 で、分子のほうが1次速く 0 0 0 に近づくことが一目で分かります。
f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限がないと、何も分からない
定理1 は「f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限が存在すれば」という定理です。存在しないときは、f / g f/g f / g の極限について何も言いません。f / g f/g f / g の極限は存在することもあります。
例24 x → ∞ x\to\infty x → ∞ のときの x + sin x x \dfrac{x+\sin x}{x} x x + sin x
分子と分母を微分すると ( 1 + cos x ) / 1 (1+\cos x)/1 ( 1 + cos x ) /1 で、これは 0 0 0 と 2 2 2 のあいだを振動し続け、極限をもちません。一方、もとの式は
x + sin x x = 1 + sin x x ∣ sin x x ∣ ≤ 1 x → 0 \begin{gathered} \frac{x+\sin x}{x}=1+\frac{\sin x}{x}\\ \left|\frac{\sin x}{x}\right|\le\frac1x\to0 \end{gathered} x x + sin x = 1 + x sin x x sin x ≤ x 1 → 0 x + sin x x = 1 + sin x x ∣ sin x x ∣ ≤ 1 x → 0 \begin{aligned}\frac{x+\sin x}{x} &= 1+\frac{\sin x}{x}\\[4pt]\left|\frac{\sin x}{x}\right| &\le \frac1x\\&\to 0\end{aligned} x x + sin x x sin x = 1 + x sin x ≤ x 1 → 0
なので、極限は 1 1 1 です。
y = x + sin x x y=\dfrac{x+\sin x}{x} y = x x + sin x y = ( x + sin x ) ′ ( x ) ′ = 1 + cos x y=\dfrac{(x+\sin x)'}{(x)'}=1+\cos x y = ( x ) ′ ( x + sin x ) ′ = 1 + cos x
図2 具体例 例24 のグラフです。x + sin x x \dfrac{x+\sin x}{x} x x + sin x (青)は 1 1 1 に近づきますが、分子と分母を微分した 1 + cos x 1+\cos x 1 + cos x (橙)は振動を続けます。ロピタルの定理は、橙が収束するときにだけ青の極限を教えてくれます。
例25 x → 0 x\to0 x → 0 のときの x 2 sin ( 1 / x ) sin x \dfrac{x^2\sin(1/x)}{\sin x} sin x x 2 sin ( 1/ x )
分子を微分すると次の式になります。
( x 2 sin 1 x ) ′ = 2 x sin 1 x − cos 1 x \left(x^2\sin\frac1x\right)'=2x\sin\frac1x-\cos\frac1x ( x 2 sin x 1 ) ′ = 2 x sin x 1 − cos x 1 ( x 2 sin 1 x ) ′ = 2 x sin 1 x − cos 1 x \begin{aligned}\left(x^2\sin\frac1x\right)' &= 2x\sin\frac1x-\cos\frac1x\end{aligned} ( x 2 sin x 1 ) ′ = 2 x sin x 1 − cos x 1
cos ( 1 / x ) \cos(1/x) cos ( 1/ x ) が − 1 -1 − 1 と 1 1 1 のあいだを振動するので、f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ は極限をもちません。一方、例10 (3) より分子は o ( x ) o(x) o ( x ) 、分母は sin x = x + o ( x ) \sin x=x+o(x) sin x = x + o ( x ) なので、
x 2 sin ( 1 / x ) sin x = o ( x ) / x 1 + o ( x ) / x ⟶ 0 1 = 0 \frac{x^2\sin(1/x)}{\sin x}=\frac{o(x)/x}{1+o(x)/x}\ \longrightarrow\ \frac{0}{1}=0 sin x x 2 sin ( 1/ x ) = 1 + o ( x ) / x o ( x ) / x ⟶ 1 0 = 0 x 2 sin ( 1 / x ) sin x = o ( x ) / x 1 + o ( x ) / x ⟶ 0 1 = 0 \begin{aligned}\frac{x^2\sin(1/x)}{\sin x} &= \frac{o(x)/x}{1+o(x)/x}\\&\longrightarrow \frac{0}{1}\\&= 0\end{aligned} sin x x 2 sin ( 1/ x ) = 1 + o ( x ) / x o ( x ) / x ⟶ 1 0 = 0
もう少し詳しく 1次の場合は、a a a で微分可能なだけでよい
例25 の分子 f ( x ) = x 2 sin ( 1 / x ) f(x)=x^2\sin(1/x) f ( x ) = x 2 sin ( 1/ x ) (f ( 0 ) = 0 f(0)=0 f ( 0 ) = 0 )は、x = 0 x=0 x = 0 で1回は微分できます(f ′ ( 0 ) = lim x sin ( 1 / x ) = 0 f'(0)=\lim x\sin(1/x)=0 f ′ ( 0 ) = lim x sin ( 1/ x ) = 0 )が、f ′ f' f ′ は 0 0 0 で連続でなく、2回は微分できません。それでも定理13 の n = 1 n=1 n = 1 の場合と同じ結論が成り立ちます。
理由は、a a a で微分可能であることが、そのまま f ( x ) = f ( a ) + f ′ ( a ) ( x − a ) + o ( x − a ) f(x)=f(a)+f'(a)(x-a)+o(x-a) f ( x ) = f ( a ) + f ′ ( a ) ( x − a ) + o ( x − a ) を意味するからです。実際、微分係数の定義から
f ( x ) − f ( a ) − f ′ ( a ) ( x − a ) x − a = f ( x ) − f ( a ) x − a − f ′ ( a ) ⟶ 0 \begin{aligned} &\frac{f(x)-f(a)-f'(a)(x-a)}{x-a}\\ &\quad=\frac{f(x)-f(a)}{x-a}-f'(a)\ \longrightarrow\ 0\end{aligned} x − a f ( x ) − f ( a ) − f ′ ( a ) ( x − a ) = x − a f ( x ) − f ( a ) − f ′ ( a ) ⟶ 0
そのため、f ( a ) = g ( a ) = 0 f(a)=g(a)=0 f ( a ) = g ( a ) = 0 、g ′ ( a ) ≠ 0 g'(a)\neq0 g ′ ( a ) = 0 なら、f , g f,g f , g が a a a で微分可能というだけで lim f / g = f ′ ( a ) / g ′ ( a ) \lim f/g=f'(a)/g'(a) lim f / g = f ′ ( a ) / g ′ ( a ) が言えます。ロピタルの定理の節 の「よくある誤り」の前半は、この正しい命題の証明になっています。
堂々めぐりになる
x → ∞ x\to\infty x → ∞ のときの x 2 + 1 x \dfrac{\sqrt{x^2+1}}{x} x x 2 + 1 (∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ )で分子と分母を微分すると、次のようになります。
x 2 + 1 x ⇝ x / x 2 + 1 1 = x x 2 + 1 ⇝ 1 x / x 2 + 1 = x 2 + 1 x \frac{\sqrt{x^2+1}}{x}\ \rightsquigarrow\ \frac{x/\sqrt{x^2+1}}{1}=\frac{x}{\sqrt{x^2+1}}\ \rightsquigarrow\ \frac{1}{x/\sqrt{x^2+1}}=\frac{\sqrt{x^2+1}}{x} x x 2 + 1 ⇝ 1 x / x 2 + 1 = x 2 + 1 x ⇝ x / x 2 + 1 1 = x x 2 + 1 x 2 + 1 x ⇝ x / x 2 + 1 1 = x x 2 + 1 ⇝ 1 x / x 2 + 1 = x 2 + 1 x \begin{aligned}\frac{\sqrt{x^2+1}}{x} &\rightsquigarrow \frac{x/\sqrt{x^2+1}}{1}\\&= \frac{x}{\sqrt{x^2+1}}\\&\rightsquigarrow \frac{1}{x/\sqrt{x^2+1}}\\&= \frac{\sqrt{x^2+1}}{x}\end{aligned} x x 2 + 1 ⇝ 1 x / x 2 + 1 = x 2 + 1 x ⇝ x / x 2 + 1 1 = x x 2 + 1
2回で元の式に戻り、何回使っても終わりません。分母の x x x を根号の中に入れれば、1 + 1 / x 2 → 1 \sqrt{1+1/x^2}\to1 1 + 1/ x 2 → 1 とすぐに分かります。
sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 に使うと循環論法になる
次の計算は、論理が循環しています。
lim x → 0 sin x x = lim x → 0 cos x 1 = 1 \lim_{x\to0}\frac{\sin x}{x}=\lim_{x\to0}\frac{\cos x}{1}=1 x → 0 lim x sin x = x → 0 lim 1 cos x = 1 lim x → 0 sin x x = lim x → 0 cos x 1 = 1 \begin{aligned}\lim_{x\to0}\frac{\sin x}{x} &= \lim_{x\to0}\frac{\cos x}{1}\\&= 1\end{aligned} x → 0 lim x sin x = x → 0 lim 1 cos x = 1
( sin x ) ′ = cos x (\sin x)'=\cos x ( sin x ) ′ = cos x を教科書で示すときに、この極限そのものを使っているからです。
これはテイラーでも同じです。sin x = x + o ( x ) \sin x=x+o(x) sin x = x + o ( x ) は sin \sin sin の微分から出しているので、sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 の証明には使えません。この極限は、扇形の面積を比べる不等式 sin x < x < tan x \sin x<x<\tan x sin x < x < tan x (0 < x < π / 2 0<x<\pi/2 0 < x < π /2 )とはさみうちで示す、出発点の極限です。テイラーにもこの弱点があることは覚えておいてください。
もう少し詳しく 条件「g ′ ≠ 0 g'\neq0 g ′ = 0 」を外すと成り立たない例
ロピタルの定理の条件「g ′ ( x ) ≠ 0 g'(x)\neq0 g ′ ( x ) = 0 」は、省いて書かれることがあります。しかしこの条件がないと、定理は成り立ちません。定理18 を x → ∞ x\to\infty x → ∞ に置き換えた場合(∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の節 )について、シュトルツによる次の例が知られています[1 ] 。
f ( x ) = x + sin x cos x g ( x ) = e sin x f ( x ) \begin{gathered} f(x)=x+\sin x\cos x\\ g(x)=e^{\sin x}f(x)\end{gathered} f ( x ) = x + sin x cos x g ( x ) = e s i n x f ( x ) f ( x ) = x + sin x cos x g ( x ) = e sin x f ( x ) \begin{aligned}f(x) &= x+\sin x\cos x\\[4pt]g(x) &= e^{\sin x}f(x)\end{aligned} f ( x ) g ( x ) = x + sin x cos x = e s i n x f ( x )
x → ∞ x\to\infty x → ∞ で f , g f,g f , g はどちらも ∞ \infty ∞ に発散します。微分すると次のようになります。
f ′ ( x ) = 2 cos 2 x g ′ ( x ) = e sin x cos x ( f ( x ) + 2 cos x ) \begin{gathered} f'(x)=2\cos^2x\\ g'(x)=e^{\sin x}\cos x\,\bigl(f(x)+2\cos x\bigr)\end{gathered} f ′ ( x ) = 2 cos 2 x g ′ ( x ) = e s i n x cos x ( f ( x ) + 2 cos x ) f ′ ( x ) = 2 cos 2 x g ′ ( x ) = e sin x cos x ( f ( x ) + 2 cos x ) \begin{aligned}f'(x) &= 2\cos^2x\\[4pt]g'(x) &= e^{\sin x}\cos x\,\bigl(f(x)+2\cos x\bigr)\end{aligned} f ′ ( x ) g ′ ( x ) = 2 cos 2 x = e s i n x cos x ( f ( x ) + 2 cos x )
cos x \cos x cos x を約分すると、次のようになります。
f ′ ( x ) g ′ ( x ) = 2 cos x e sin x ( f ( x ) + 2 cos x ) ⟶ 0 \frac{f'(x)}{g'(x)}=\frac{2\cos x}{e^{\sin x}\,(f(x)+2\cos x)}\ \longrightarrow\ 0 g ′ ( x ) f ′ ( x ) = e s i n x ( f ( x ) + 2 cos x ) 2 cos x ⟶ 0 f ′ ( x ) g ′ ( x ) = 2 cos x e sin x ( f ( x ) + 2 cos x ) ⟶ 0 \begin{aligned}\frac{f'(x)}{g'(x)} &= \frac{2\cos x}{e^{\sin x}\,(f(x)+2\cos x)}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} g ′ ( x ) f ′ ( x ) = e s i n x ( f ( x ) + 2 cos x ) 2 cos x ⟶ 0
ところが f / g = e − sin x f/g=e^{-\sin x} f / g = e − s i n x は e − 1 e^{-1} e − 1 と e e e のあいだを振動し、極限をもちません。g ′ g' g ′ は cos x = 0 \cos x=0 cos x = 0 となる点で 0 0 0 になり、条件をみたしていないのです。約分した cos x \cos x cos x が、ちょうどそこに隠れています。
多項式で挟んで、はさみうちで書く
答案には、前の節のように o o o の記号を使った展開をそのまま書いてかまいません。もう1つの書き方として、関数をテイラー多項式で挟む不等式を示し、はさみうちで極限を出す方法があります。
この書き方は、テイラーの定理を引用せずに微分だけで完結し、誤差がどれだけかも具体的な式で分かります。sin x \sin x sin x で見てみます。
命題26 sin x \sin x sin x を多項式で挟む
x > 0 x>0 x > 0 のとき、次が成り立つ。
x − x 3 6 < sin x < x − x 3 6 + x 5 120 sin x < x \begin{gathered} x-\frac{x^3}{6}<\sin x<x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\ \sin x<x\end{gathered} x − 6 x 3 < sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5 sin x < x x − x 3 6 < sin x < x − x 3 6 + x 5 120 sin x < x \begin{aligned}x-\frac{x^3}{6} &< \sin x\\&< x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\[4pt]\sin x &< x\end{aligned} x − 6 x 3 sin x < sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5 < x
証明 開く 閉じる
g 1 ( x ) = x − sin x g_1(x)=x-\sin x g 1 ( x ) = x − sin x とおく。
g 1 ′ ( x ) = 1 − cos x ≥ 0 g_1'(x)=1-\cos x\ge0 g 1 ′ ( x ) = 1 − cos x ≥ 0 で、
等号は x = 2 π , 4 π , … x=2\pi,4\pi,\dots x = 2 π , 4 π , … だけなので g 1 g_1 g 1 は増加する。g 1 ( 0 ) = 0 g_1(0)=0 g 1 ( 0 ) = 0 より x > 0 x>0 x > 0 で sin x < x \sin x<x sin x < x 。 g 2 ( x ) = cos x − 1 + x 2 2 g_2(x)=\cos x-1+\dfrac{x^2}{2} g 2 ( x ) = cos x − 1 + 2 x 2 とおく。
g 2 ′ ( x ) = x − sin x > 0 g_2'(x)=x-\sin x>0 g 2 ′ ( x ) = x − sin x > 0 (前の
ステップ)と g 2 ( 0 ) = 0 g_2(0)=0 g 2 ( 0 ) = 0 より、x > 0 x>0 x > 0 で次が成り立つ。cos x > 1 − x 2 2 \cos x>1-\frac{x^2}{2} cos x > 1 − 2 x 2 cos x > 1 − x 2 2 \begin{aligned}\cos x &> 1-\frac{x^2}{2}\end{aligned} cos x > 1 − 2 x 2 g 3 ( x ) = sin x − x + x 3 6 g_3(x)=\sin x-x+\dfrac{x^3}{6} g 3 ( x ) = sin x − x + 6 x 3 とおく。
g 3 ′ ( x ) = g 2 ( x ) > 0 g_3'(x)=g_2(x)>0 g 3 ′ ( x ) = g 2 ( x ) > 0 と
g 3 ( 0 ) = 0 g_3(0)=0 g 3 ( 0 ) = 0 より、
x > 0 x>0 x > 0 で
次が成り立つ。sin x > x − x 3 6 \sin x>x-\frac{x^3}{6} sin x > x − 6 x 3 sin x > x − x 3 6 \begin{aligned}\sin x &> x-\frac{x^3}{6}\end{aligned} sin x > x − 6 x 3 g 4 ( x ) = 1 − x 2 2 + x 4 24 − cos x g_4(x)=1-\dfrac{x^2}{2}+\dfrac{x^4}{24}-\cos x g 4 ( x ) = 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − cos x とおく。
g 4 ′ ( x ) = g 3 ( x ) > 0 g_4'(x)=g_3(x)>0 g 4 ′ ( x ) = g 3 ( x ) > 0 と
g 4 ( 0 ) = 0 g_4(0)=0 g 4 ( 0 ) = 0 より、
x > 0 x>0 x > 0 で
次が成り立つ。cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 \cos x<1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24} cos x < 1 − 2 x 2 + 24 x 4 cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 \begin{aligned}\cos x &< 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\end{aligned} cos x < 1 − 2 x 2 + 24 x 4 g 5 ( x ) = x − x 3 6 + x 5 120 − sin x g_5(x)=x-\dfrac{x^3}{6}+\dfrac{x^5}{120}-\sin x g 5 ( x ) = x − 6 x 3 + 120 x 5 − sin x とおく。
g 5 ′ ( x ) = g 4 ( x ) > 0 g_5'(x)=g_4(x)>0 g 5 ′ ( x ) = g 4 ( x ) > 0 と
g 5 ( 0 ) = 0 g_5(0)=0 g 5 ( 0 ) = 0 より、
x > 0 x>0 x > 0 で
次が成り立つ。sin x < x − x 3 6 + x 5 120 \sin x<x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120} sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5 sin x < x − x 3 6 + x 5 120 \begin{aligned}\sin x &< x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\end{aligned} sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5
各ステップは「微分すると1つ前の不等式になる関数」を作っています。微分するたびにテイラー多項式の項が1つずつ減るので、この連鎖が組めるのです。sin x \sin x sin x の場合のテイラーの定理を、微分だけで証明し直していることになります。
同じ形の不等式は、微分のかわりに積分でも導けます。x > 0 x>0 x > 0 とします。t ≥ 0 t\ge0 t ≥ 0 で cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 を t t t について 0 0 0 から x x x まで積分すると sin x ≤ x \sin x\le x sin x ≤ x 、それをまた積分すると 1 − cos x ≤ x 2 / 2 1-\cos x\le x^2/2 1 − cos x ≤ x 2 /2 、という具合に1つずつ次数が上がっていきます(各段は、x x x を t t t に書きかえた不等式を 0 0 0 から x x x まで積分して得ます)。0 < t < 2 π 0<t<2\pi 0 < t < 2 π では cos t < 1 \cos t<1 cos t < 1 なので、等号のない形も同じように出ます(0 0 0 以上で恒等的に 0 0 0 でない連続関数の積分は正)。
cos x ≤ 1 ⟹ sin x ≤ x ⟹ 1 − cos x ≤ x 2 2 ⟹ x − sin x ≤ x 3 6 ⟹ ⋯ \cos x\le1\ \Longrightarrow\ \sin x\le x\ \Longrightarrow\ 1-\cos x\le\frac{x^2}{2}\ \Longrightarrow\ x-\sin x\le\frac{x^3}{6}\ \Longrightarrow\ \cdots cos x ≤ 1 ⟹ sin x ≤ x ⟹ 1 − cos x ≤ 2 x 2 ⟹ x − sin x ≤ 6 x 3 ⟹ ⋯ cos x ≤ 1 ⟹ sin x ≤ x ⟹ 1 − cos x ≤ x 2 2 ⟹ x − sin x ≤ x 3 6 ⟹ ⋯ \begin{aligned}\cos x &\le 1\\&\Longrightarrow \sin x\\&\le x\\&\Longrightarrow 1-\cos x\\&\le \frac{x^2}{2}\\&\Longrightarrow x-\sin x\\&\le \frac{x^3}{6}\\&\Longrightarrow \cdots\end{aligned} cos x ≤ 1 ⟹ sin x ≤ x ⟹ 1 − cos x ≤ 2 x 2 ⟹ x − sin x ≤ 6 x 3 ⟹ ⋯
これは定理7 (積分の剰余項)を、具体的な関数で1段ずつ書いたものです。記事の命題を引かずに書けるので、入試の答案ではこの書き方が使いやすく、演習問題の「答案の例:不等式で挟む」もこの書き方で書いています。
例27 不等式で挟んで x − sin x x 3 → 1 6 \dfrac{x-\sin x}{x^3}\to\dfrac16 x 3 x − sin x → 6 1
x > 0 x>0 x > 0 のとき、命題26 から次が成り立ちます。
x 3 6 − x 5 120 < x − sin x < x 3 6 \frac{x^3}{6}-\frac{x^5}{120}<x-\sin x<\frac{x^3}{6} 6 x 3 − 120 x 5 < x − sin x < 6 x 3 x 3 6 − x 5 120 < x − sin x < x 3 6 \begin{aligned}\frac{x^3}{6}-\frac{x^5}{120} &< x-\sin x\\&< \frac{x^3}{6}\end{aligned} 6 x 3 − 120 x 5 < x − sin x < 6 x 3
x 3 x^3 x 3 で割ると、次のようになります。
1 6 − x 2 120 < x − sin x x 3 < 1 6 \frac16-\frac{x^2}{120}<\frac{x-\sin x}{x^3}<\frac16 6 1 − 120 x 2 < x 3 x − sin x < 6 1 1 6 − x 2 120 < x − sin x x 3 < 1 6 \begin{aligned}\frac16-\frac{x^2}{120} &< \frac{x-\sin x}{x^3}\\&< \frac16\end{aligned} 6 1 − 120 x 2 < x 3 x − sin x < 6 1
x → + 0 x\to+0 x → + 0 で両端が 1 / 6 1/6 1/6 に近づくので、はさみうちの原理により極限は 1 / 6 1/6 1/6 です。( x − sin x ) / x 3 (x-\sin x)/x^3 ( x − sin x ) / x 3 は x x x を − x -x − x にしても値が変わらない(偶関数な)ので、x → − 0 x\to-0 x → − 0 でも同じです。
y = 1 6 − x 2 120 y=\dfrac16-\dfrac{x^2}{120} y = 6 1 − 120 x 2 y = x − sin x x 3 y=\dfrac{x-\sin x}{x^3} y = x 3 x − sin x
図3 具体例 例27 のはさみうちの図です。y = x − sin x x 3 y=\dfrac{x-\sin x}{x^3} y = x 3 x − sin x (青)は、y = 1 6 y=\dfrac16 y = 6 1 と y = 1 6 − x 2 120 y=\dfrac16-\dfrac{x^2}{120} y = 6 1 − 120 x 2 (緑の線)のあいだにあります。縦軸は 0.075 0.075 0.075 から始めて拡大しています。x = 0 x=0 x = 0 では式が定義されないので白丸にしています。
テイラーの方法で極限を書く手順は、次のとおりです。
0 / 0 0/0 0/0 の形でなければ、0 / 0 0/0 0/0 に直す 。対数や指数の増え方を比べる極限なら、命題23 に帰着させる。
テイラー展開で、極限値と、何次まで展開すれば足りるかを見当づける。
o o o の記号を使った展開のまま書くか、その次数のテイラー多項式で挟む不等式を微分で示す。
不等式で書いたときは、はさみうちの原理で極限を出す。1次で済む極限なら、微分係数の定義の形に直すだけでもよい(例:e x − 1 x → ( e x ) ′ ∣ x = 0 = 1 \dfrac{e^x-1}{x}\to(e^x)'\big|_{x=0}=1 x e x − 1 → ( e x ) ′ x = 0 = 1 )。
どちらの定理が強いのか
ここまで読むと、テイラーの定理のほうが強い定理に見えるかもしれません。しかし、そうではありません。ロピタルの定理を何回か使うと、テイラーの定理のペアノの剰余の形が示せます。これは「f f f が a a a で n n n 回微分可能なら、x → a x\to a x → a で次が成り立つ」というものです。
f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( a ) k ! ( x − a ) k + o ( ( x − a ) n ) f(x)=\sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(a)}{k!}(x-a)^k+o\left((x-a)^n\right) f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( a ) ( x − a ) k + o ( ( x − a ) n ) f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( a ) k ! ( x − a ) k + o ( ( x − a ) n ) \begin{aligned}f(x) &= \sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(a)}{k!}(x-a)^k+o\left((x-a)^n\right)\end{aligned} f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( a ) ( x − a ) k + o ( ( x − a ) n ) f ( x ) = ∑ k = 0 n f ( k ) ( a ) k ! ( x − a ) k = + o ( ( x − a ) n ) \begin{aligned}f(x) &= \sum_{k=0}^{n}\frac{f^{(k)}(a)}{k!}(x-a)^k\\&\phantom{=}{} +o\left((x-a)^n\right)\end{aligned} f ( x ) = k = 0 ∑ n k ! f ( k ) ( a ) ( x − a ) k = + o ( ( x − a ) n )
一方でロピタルの定理は、f , g f,g f , g が a a a で微分できない場合も含めて、f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限から f / g f/g f / g の極限を出す定理で、テイラーの方法がそのまま使えない場面もカバーします。
2025年には、実数を一般の順序体に広げて考えると、ロピタルの定理も、このペアノの剰余の形のテイラーの定理も、それぞれ上限の存在(実数の連続性)と同値になることを示した論文が出ています[3 ] 。この意味でも、どちらかが強い定理というわけではありません。
違いは、極限の計算に使ったときの使い勝手にあります。
ロピタルの定理 テイラーの方法
確かめること 毎回、0 / 0 0/0 0/0 か、g ′ ≠ 0 g'\neq0 g ′ = 0 か、f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限が存在するか 何次まで展開すれば足りるか
分かること 極限値だけ 分子・分母が何次の速さで 0 0 0 になるか(極限値とその先の項)
使えないとき f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限がなければ何も分からない次数が足りなければ、もう1つ先まで展開すればよい(展開できる関数なら)
x → ∞ x\to\infty x → ∞ 、∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ 定理18 と t = 1 / x t=1/x t = 1/ x の置き換えで使える(条件の確認は 0 / 0 0/0 0/0 と同じ)t = 1 / x t=1/x t = 1/ x や逆数で 0 / 0 0/0 0/0 に直す。対数・指数の増え方の比較は命題23 を使う
誤差の大きさ 分からない 剰余項や多項式の不等式で、具体的な式で分かる
入試に出る不定形の極限は、ほとんどが「0 / 0 0/0 0/0 に直してテイラー展開する」か「命題23 に帰着させる」かで解けます。そうでないもの(例24 のように振動する関数を含むもの)は、どちらの定理にも頼らず、はさみうちで直接見積もります。
演習問題
見出しには、不定形の種類と、難しさの目安(★の数)を書いています。解き方は2つ付けています。
「答案の例:テイラー展開」は、テイラーの定理を既知の定理として使う答案です。sin x , cos x , e x , log ( 1 + x ) , tan x \sin x,\ \cos x,\ e^x,\ \log(1+x),\ \tan x sin x , cos x , e x , log ( 1 + x ) , tan x の x → 0 x\to0 x → 0 での展開(o o o の記号)や、ラグランジュの剰余項を答案にそのまま書きます。大学で習う定理でも、正しい定理なので入試の答案に使ってかまいません。
「答案の例:不等式で挟む」は、必要な不等式を部分積分や「不等式を 0 0 0 から x x x まで積分していく」ことでその場で導き、はさみうちの原理と sin x / x → 1 \sin x/x\to1 sin x / x → 1 、( e x − 1 ) / x → 1 (e^x-1)/x\to1 ( e x − 1 ) / x → 1 のような基本の極限で極限を出す答案です。多くの問題では、誤差の大きさも式で分かります。
どちらの答案も、この記事の命題は引きません(本番では記事の命題は引けないためです)。テイラー展開を使うまでもない問題には「解答」だけを、不等式を示す問題には「不等式で挟む」答案だけを付けています。ほかの問題の答案で導いた不等式を使う箇所には「答案では、この導き方も書く」と注記しています。本番では、その導き方も答案に書いてください。
問題28 0 / 0 0/0 0/0 の不定形 ★
次の極限を求めよ。
lim x → 0 e x − 1 − x x 2 \lim_{x\to0}\frac{e^x-1-x}{x^2} x → 0 lim x 2 e x − 1 − x
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
分母が
x 2 x^2 x 2 なので、
テイラーの定理による x → 0 x\to0 x → 0 での展開 e x = 1 + x + x 2 / 2 + o ( x 2 ) e^x=1+x+x^2/2+o(x^2) e x = 1 + x + x 2 /2 + o ( x 2 ) を使う。分子は x 2 / 2 + o ( x 2 ) x^2/2+o(x^2) x 2 /2 + o ( x 2 ) である。 x 2 x^2 x 2 で
割って、極限は次のとおりである。e x − 1 − x x 2 = 1 2 + o ( x 2 ) x 2 ⟶ 1 2 \frac{e^x-1-x}{x^2}=\frac12+\frac{o(x^2)}{x^2}\ \longrightarrow\ \frac12 x 2 e x − 1 − x = 2 1 + x 2 o ( x 2 ) ⟶ 2 1 e x − 1 − x x 2 = 1 2 + o ( x 2 ) x 2 ⟶ 1 2 \begin{aligned}\frac{e^x-1-x}{x^2} &= \frac12+\frac{o(x^2)}{x^2}\\&\longrightarrow \frac12\end{aligned} x 2 e x − 1 − x = 2 1 + x 2 o ( x 2 ) ⟶ 2 1
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
部
分積分により、次が成り立つ。∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x \int_0^x(x-t)e^t\,dt=\Bigl[(x-t)e^t\Bigr]_0^x+\int_0^xe^t\,dt=-x+(e^x-1)=e^x-1-x ∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x ∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x \begin{aligned}\int_0^x(x-t)e^t\,dt &= \Bigl[(x-t)e^t\Bigr]_0^x+\int_0^xe^t\,dt\\&= -x+(e^x-1)\\&= e^x-1-x\end{aligned} ∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x ∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x = + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x \begin{aligned}\int_0^x(x-t)e^t\,dt &= \Bigl[(x-t)e^t\Bigr]_0^x\\&\phantom{=}{} +\int_0^xe^t\,dt\\&= -x+(e^x-1)\\&= e^x-1-x\end{aligned} ∫ 0 x ( x − t ) e t d t = [ ( x − t ) e t ] 0 x = + ∫ 0 x e t d t = − x + ( e x − 1 ) = e x − 1 − x x > 0 x>0 x > 0 の
とき、0 ≤ t ≤ x 0\le t\le x 0 ≤ t ≤ x で 1 ≤ e t ≤ e x 1\le e^t\le e^x 1 ≤ e t ≤ e x 、x − t ≥ 0 x-t\ge0 x − t ≥ 0 で、∫ 0 x ( x − t ) d t = x 2 / 2 \int_0^x(x-t)\,dt=x^2/2 ∫ 0 x ( x − t ) d t = x 2 /2 なので、次が成り立つ。x 2 2 ≤ e x − 1 − x ≤ e x x 2 2 \frac{x^2}{2}\le e^x-1-x\le\frac{e^x x^2}{2} 2 x 2 ≤ e x − 1 − x ≤ 2 e x x 2 x 2 2 ≤ e x − 1 − x ≤ e x x 2 2 \begin{aligned}\frac{x^2}{2} &\le e^x-1-x\\&\le \frac{e^x x^2}{2}\end{aligned} 2 x 2 ≤ e x − 1 − x ≤ 2 e x x 2 x < 0 x<0 x < 0 の
とき、左辺の積分は ∫ x 0 ( t − x ) e t d t \int_x^0(t-x)e^t\,dt ∫ x 0 ( t − x ) e t d t と書ける。x ≤ t ≤ 0 x\le t\le0 x ≤ t ≤ 0 で e x ≤ e t ≤ 1 e^x\le e^t\le1 e x ≤ e t ≤ 1 、t − x ≥ 0 t-x\ge0 t − x ≥ 0 で、∫ x 0 ( t − x ) d t = x 2 / 2 \int_x^0(t-x)\,dt=x^2/2 ∫ x 0 ( t − x ) d t = x 2 /2 なので、次が成り立つ。e x x 2 2 ≤ e x − 1 − x ≤ x 2 2 \frac{e^x x^2}{2}\le e^x-1-x\le\frac{x^2}{2} 2 e x x 2 ≤ e x − 1 − x ≤ 2 x 2 e x x 2 2 ≤ e x − 1 − x ≤ x 2 2 \begin{aligned}\frac{e^x x^2}{2} &\le e^x-1-x\\&\le \frac{x^2}{2}\end{aligned} 2 e x x 2 ≤ e x − 1 − x ≤ 2 x 2 どちらの
場合も ( e x − 1 − x ) / x 2 (e^x-1-x)/x^2 ( e x − 1 − x ) / x 2 は 1 / 2 1/2 1/2 と e x / 2 e^x/2 e x /2 のあいだにある。x → 0 x\to0 x → 0 で e x / 2 → 1 / 2 e^x/2\to1/2 e x /2 → 1/2 なので、はさみうちの原理により極限は 1 / 2 1/2 1/2 である。
問題29 0 / 0 0/0 0/0 の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → 0 x − sin x x − tan x \lim_{x\to0}\frac{x-\sin x}{x-\tan x} x → 0 lim x − tan x x − sin x
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
テイラーの
定理による x → 0 x\to0 x → 0 での展開 sin x = x − x 3 / 6 + o ( x 3 ) \sin x=x-x^3/6+o(x^3) sin x = x − x 3 /6 + o ( x 3 ) 、tan x = x + x 3 / 3 + o ( x 3 ) \tan x=x+x^3/3+o(x^3) tan x = x + x 3 /3 + o ( x 3 ) を使う。1次の項は分子・分母とも消えるので、3次まで展開すると次のようになる。x − sin x = x 3 6 + o ( x 3 ) x − tan x = − x 3 3 + o ( x 3 ) \begin{gathered} x-\sin x=\frac{x^3}{6}+o(x^3)\\ x-\tan x=-\frac{x^3}{3}+o(x^3)\end{gathered} x − sin x = 6 x 3 + o ( x 3 ) x − tan x = − 3 x 3 + o ( x 3 ) x − sin x = x 3 6 + o ( x 3 ) x − tan x = − x 3 3 + o ( x 3 ) \begin{aligned}x-\sin x &= \frac{x^3}{6}+o(x^3)\\[4pt]x-\tan x &= -\frac{x^3}{3}+o(x^3)\end{aligned} x − sin x x − tan x = 6 x 3 + o ( x 3 ) = − 3 x 3 + o ( x 3 ) 分子と
分母を x 3 x^3 x 3 で割ると、極限は次のとおりである。1 / 6 + o ( x 3 ) / x 3 − 1 / 3 + o ( x 3 ) / x 3 ⟶ 1 / 6 − 1 / 3 = − 1 2 \frac{1/6+o(x^3)/x^3}{-1/3+o(x^3)/x^3}\ \longrightarrow\ \frac{1/6}{-1/3}=-\frac12 − 1/3 + o ( x 3 ) / x 3 1/6 + o ( x 3 ) / x 3 ⟶ − 1/3 1/6 = − 2 1 1 / 6 + o ( x 3 ) / x 3 − 1 / 3 + o ( x 3 ) / x 3 ⟶ 1 / 6 − 1 / 3 = − 1 2 \begin{aligned}\frac{1/6+o(x^3)/x^3}{-1/3+o(x^3)/x^3} &\longrightarrow \frac{1/6}{-1/3}\\&= -\frac12\end{aligned} − 1/3 + o ( x 3 ) / x 3 1/6 + o ( x 3 ) / x 3 ⟶ − 1/3 1/6 = − 2 1
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
x > 0 x>0 x > 0 と
する。t ≥ 0 t\ge0 t ≥ 0 で cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 である。これを t t t について 0 0 0 から x x x まで積分すると sin x ≤ x \sin x\le x sin x ≤ x を得る(∫ 0 x cos t d t = sin x \int_0^x\cos t\,dt=\sin x ∫ 0 x cos t d t = sin x 、∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x \int_0^x\sin t\,dt=1-\cos x ∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x )。得た不等式を同じように積分することを繰り返すと、x > 0 x>0 x > 0 で次が順に成り立つ。1 − cos x ≤ x 2 2 sin x ≥ x − x 3 6 1 − cos x ≥ x 2 2 − x 4 24 sin x ≤ x − x 3 6 + x 5 120 \begin{gathered} 1-\cos x\le\frac{x^2}{2}\\ \sin x\ge x-\frac{x^3}{6}\\ 1-\cos x\ge\frac{x^2}{2}-\frac{x^4}{24}\\ \sin x\le x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\end{gathered} 1 − cos x ≤ 2 x 2 sin x ≥ x − 6 x 3 1 − cos x ≥ 2 x 2 − 24 x 4 sin x ≤ x − 6 x 3 + 120 x 5 1 − cos x ≤ x 2 2 sin x ≥ x − x 3 6 1 − cos x ≥ x 2 2 − x 4 24 sin x ≤ x − x 3 6 + x 5 120 \begin{aligned}1-\cos x &\le \frac{x^2}{2}\\[4pt]\sin x &\ge x-\frac{x^3}{6}\\[4pt]1-\cos x &\ge \frac{x^2}{2}-\frac{x^4}{24}\\[4pt]\sin x &\le x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\end{aligned} 1 − cos x sin x 1 − cos x sin x ≤ 2 x 2 ≥ x − 6 x 3 ≥ 2 x 2 − 24 x 4 ≤ x − 6 x 3 + 120 x 5 とくに次が成り立つ。x 3 6 − x 5 120 ≤ x − sin x ≤ x 3 6 \frac{x^3}{6}-\frac{x^5}{120}\le x-\sin x\le\frac{x^3}{6} 6 x 3 − 120 x 5 ≤ x − sin x ≤ 6 x 3 x 3 6 − x 5 120 ≤ x − sin x ≤ x 3 6 \begin{aligned}\frac{x^3}{6}-\frac{x^5}{120} &\le x-\sin x\\&\le \frac{x^3}{6}\end{aligned} 6 x 3 − 120 x 5 ≤ x − sin x ≤ 6 x 3 0 < x < π / 2 0<x<\pi/2 0 < x < π /2 と
する。( tan t ) ′ = 1 + tan 2 t (\tan t)'=1+\tan^2t ( tan t ) ′ = 1 + tan 2 t より、次が成り立つ。tan x − x = ∫ 0 x tan 2 t d t \tan x-x=\int_0^x\tan^2t\,dt tan x − x = ∫ 0 x tan 2 t d t tan x − x = ∫ 0 x tan 2 t d t \begin{aligned}\tan x-x &= \int_0^x\tan^2t\,dt\end{aligned} tan x − x = ∫ 0 x tan 2 t d t 被積分関数は 0 0 0 以上なので tan t ≥ t \tan t\ge t tan t ≥ t (0 ≤ t < π / 2 0\le t<\pi/2 0 ≤ t < π /2 )、よって tan 2 t ≥ t 2 \tan^2t\ge t^2 tan 2 t ≥ t 2 である。また 0 ≤ t ≤ x 0\le t\le x 0 ≤ t ≤ x では、前のステップの sin t ≤ t \sin t\le t sin t ≤ t と、cos \cos cos が減少することから 0 ≤ tan t = sin t / cos t ≤ t / cos x 0\le\tan t=\sin t/\cos t\le t/\cos x 0 ≤ tan t = sin t / cos t ≤ t / cos x である。これらを積分して、次を得る。x 3 3 ≤ tan x − x ≤ x 3 3 cos 2 x \frac{x^3}{3}\le\tan x-x\le\frac{x^3}{3\cos^2x} 3 x 3 ≤ tan x − x ≤ 3 cos 2 x x 3 x 3 3 ≤ tan x − x ≤ x 3 3 cos 2 x \begin{aligned}\frac{x^3}{3} &\le \tan x-x\\&\le \frac{x^3}{3\cos^2x}\end{aligned} 3 x 3 ≤ tan x − x ≤ 3 cos 2 x x 3 2つの
不等式から、0 < x < π / 2 0<x<\pi/2 0 < x < π /2 で次が成り立つ。x → + 0 x\to+0 x → + 0 で両端は 1 / 2 1/2 1/2 に近づくので、はさみうちの原理により ( x − sin x ) / ( tan x − x ) → 1 / 2 (x-\sin x)/(\tan x-x)\to1/2 ( x − sin x ) / ( tan x − x ) → 1/2 で、( x − sin x ) / ( x − tan x ) (x-\sin x)/(x-\tan x) ( x − sin x ) / ( x − tan x ) はその − 1 -1 − 1 倍なので − 1 / 2 -1/2 − 1/2 に近づく。( 1 2 − x 2 40 ) cos 2 x ≤ x − sin x tan x − x ≤ 1 2 \left(\frac12-\frac{x^2}{40}\right)\cos^2x\le\frac{x-\sin x}{\tan x-x}\le\frac12 ( 2 1 − 40 x 2 ) cos 2 x ≤ tan x − x x − sin x ≤ 2 1 ( 1 2 − x 2 40 ) cos 2 x ≤ x − sin x tan x − x ≤ 1 2 \begin{aligned}\left(\frac12-\frac{x^2}{40}\right)\cos^2x &\le \frac{x-\sin x}{\tan x-x}\\&\le \frac12\end{aligned} ( 2 1 − 40 x 2 ) cos 2 x ≤ tan x − x x − sin x ≤ 2 1 分子と
分母はどちらも奇関数なので、式は偶関数で、x → − 0 x\to-0 x → − 0 でも同じである。極限は − 1 / 2 -1/2 − 1/2 である。
問題30 ∞ − ∞ \infty-\infty ∞ − ∞ の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → 0 ( 1 x − 1 log ( 1 + x ) ) \lim_{x\to0}\left(\frac1x-\frac1{\log(1+x)}\right) x → 0 lim ( x 1 − log ( 1 + x ) 1 )
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
通分すると
次の式になる。1 x − 1 log ( 1 + x ) = log ( 1 + x ) − x x log ( 1 + x ) \frac1x-\frac1{\log(1+x)}=\frac{\log(1+x)-x}{x\log(1+x)} x 1 − log ( 1 + x ) 1 = x log ( 1 + x ) log ( 1 + x ) − x 1 x − 1 log ( 1 + x ) = log ( 1 + x ) − x x log ( 1 + x ) \begin{aligned}\frac1x-\frac1{\log(1+x)} &= \frac{\log(1+x)-x}{x\log(1+x)}\end{aligned} x 1 − log ( 1 + x ) 1 = x log ( 1 + x ) log ( 1 + x ) − x テイラーの
定理による x → 0 x\to0 x → 0 での展開 log ( 1 + x ) = x − x 2 / 2 + o ( x 2 ) \log(1+x)=x-x^2/2+o(x^2) log ( 1 + x ) = x − x 2 /2 + o ( x 2 ) を使う。分母は x ⋅ ( x + o ( x ) ) = x 2 + o ( x 2 ) x\cdot(x+o(x))=x^2+o(x^2) x ⋅ ( x + o ( x )) = x 2 + o ( x 2 ) 、分子は log ( 1 + x ) − x = − x 2 / 2 + o ( x 2 ) \log(1+x)-x=-x^2/2+o(x^2) log ( 1 + x ) − x = − x 2 /2 + o ( x 2 ) である。 分子と
分母を x 2 x^2 x 2 で割ると、極限は次のとおりである。− 1 / 2 + o ( x 2 ) / x 2 1 + o ( x 2 ) / x 2 ⟶ − 1 2 \frac{-1/2+o(x^2)/x^2}{1+o(x^2)/x^2}\ \longrightarrow\ -\frac12 1 + o ( x 2 ) / x 2 − 1/2 + o ( x 2 ) / x 2 ⟶ − 2 1 − 1 / 2 + o ( x 2 ) / x 2 1 + o ( x 2 ) / x 2 ⟶ − 1 2 \begin{aligned}\frac{-1/2+o(x^2)/x^2}{1+o(x^2)/x^2} &\longrightarrow -\frac12\end{aligned} 1 + o ( x 2 ) / x 2 − 1/2 + o ( x 2 ) / x 2 ⟶ − 2 1
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
1 / ( 1 + t ) 1/(1+t) 1/ ( 1 + t ) を
積分すると log ( 1 + t ) \log(1+t) log ( 1 + t ) なので、次が成り立つ。x − log ( 1 + x ) = ∫ 0 x ( 1 − 1 1 + t ) d t = ∫ 0 x t 1 + t d t \begin{aligned} &x-\log(1+x)\\ &\quad=\int_0^x\left(1-\frac1{1+t}\right)dt\\ &\quad=\int_0^x\frac{t}{1+t}\,dt\end{aligned} x − log ( 1 + x ) = ∫ 0 x ( 1 − 1 + t 1 ) d t = ∫ 0 x 1 + t t d t x > 0 x>0 x > 0 の
とき、0 ≤ t ≤ x 0\le t\le x 0 ≤ t ≤ x で t / ( 1 + x ) ≤ t / ( 1 + t ) ≤ t t/(1+x)\le t/(1+t)\le t t / ( 1 + x ) ≤ t / ( 1 + t ) ≤ t なので、積分して次を得る。x 2 2 ( 1 + x ) ≤ x − log ( 1 + x ) ≤ x 2 2 \frac{x^2}{2(1+x)}\le x-\log(1+x)\le\frac{x^2}{2} 2 ( 1 + x ) x 2 ≤ x − log ( 1 + x ) ≤ 2 x 2 x 2 2 ( 1 + x ) ≤ x − log ( 1 + x ) ≤ x 2 2 \begin{aligned}\frac{x^2}{2(1+x)} &\le x-\log(1+x)\\&\le \frac{x^2}{2}\end{aligned} 2 ( 1 + x ) x 2 ≤ x − log ( 1 + x ) ≤ 2 x 2 − 1 < x < 0 -1<x<0 − 1 < x < 0 のときは、積分を ∫ x 0 ( − t ) / ( 1 + t ) d t \int_x^0(-t)/(1+t)\,dt ∫ x 0 ( − t ) / ( 1 + t ) d t と書き、x ≤ t ≤ 0 x\le t\le0 x ≤ t ≤ 0 で − t ≤ − t / ( 1 + t ) ≤ − t / ( 1 + x ) -t\le-t/(1+t)\le-t/(1+x) − t ≤ − t / ( 1 + t ) ≤ − t / ( 1 + x ) を使うと、不等号の向きが逆の同じ不等式を得る。 どちらの
場合も ( x − log ( 1 + x ) ) / x 2 (x-\log(1+x))/x^2 ( x − log ( 1 + x )) / x 2 は 1 / 2 1/2 1/2 と 1 / ( 2 ( 1 + x ) ) 1/(2(1+x)) 1/ ( 2 ( 1 + x )) のあいだにあるので、はさみうちの原理により 1 / 2 1/2 1/2 に近づく。 次のように
変形する。1 x − 1 log ( 1 + x ) = − x − log ( 1 + x ) x 2 ⋅ x log ( 1 + x ) \begin{aligned} &\frac1x-\frac1{\log(1+x)}\\ &\quad=-\frac{x-\log(1+x)}{x^2}\\ &\qquad\cdot\frac{x}{\log(1+x)}\end{aligned} x 1 − log ( 1 + x ) 1 = − x 2 x − log ( 1 + x ) ⋅ log ( 1 + x ) x log ( 1 + x ) / x → 1 \log(1+x)/x\to1 log ( 1 + x ) / x → 1 (log \log log の 1 1 1 での微分係数)なので、その逆数の x / log ( 1 + x ) x/\log(1+x) x / log ( 1 + x ) も 1 1 1 に近づく。よって極限は − 1 / 2 ⋅ 1 = − 1 / 2 -1/2\cdot1=-1/2 − 1/2 ⋅ 1 = − 1/2 である。
問題31 0 / 0 0/0 0/0 の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → 0 cos x − e − x 2 / 2 x 4 \lim_{x\to0}\frac{\cos x-e^{-x^2/2}}{x^4} x → 0 lim x 4 cos x − e − x 2 /2
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
テイラーの
定理より、x → 0 x\to0 x → 0 で次が成り立つ。cos x = 1 − x 2 2 + x 4 24 + o ( x 4 ) \cos x=1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}+o(x^4) cos x = 1 − 2 x 2 + 24 x 4 + o ( x 4 ) cos x = 1 − x 2 2 + x 4 24 + o ( x 4 ) \begin{aligned}\cos x &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}+o(x^4)\end{aligned} cos x = 1 − 2 x 2 + 24 x 4 + o ( x 4 ) cos x = 1 − x 2 2 + x 4 24 = + o ( x 4 ) \begin{aligned}\cos x &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\&\phantom{=}{} +o(x^4)\end{aligned} cos x = 1 − 2 x 2 + 24 x 4 = + o ( x 4 ) テイラーの定理による u → 0 u\to0 u → 0 での展開 e u = 1 + u + u 2 / 2 + o ( u 2 ) e^u=1+u+u^2/2+o(u^2) e u = 1 + u + u 2 /2 + o ( u 2 ) に u = − x 2 / 2 u=-x^2/2 u = − x 2 /2 を入れると、次のようになる。e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 + o ( x 4 ) e^{-x^2/2}=1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}+o(x^4) e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 + o ( x 4 ) e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 + o ( x 4 ) \begin{aligned}e^{-x^2/2} &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}+o(x^4)\end{aligned} e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 + o ( x 4 ) e − x 2 / 2 = 1 − x 2 2 + x 4 8 = + o ( x 4 ) \begin{aligned}e^{-x^2/2} &= 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}\\&\phantom{=}{} +o(x^4)\end{aligned} e − x 2 /2 = 1 − 2 x 2 + 8 x 4 = + o ( x 4 ) 詳しく 閉じる
u 2 / 2 = x 4 / 8 u^2/2=x^4/8 u 2 /2 = x 4 /8 である。x ≠ 0 x\neq0 x = 0 では u ≠ 0 u\neq0 u = 0 なので、次のように o ( u 2 ) = o ( x 4 ) o(u^2)=o(x^4) o ( u 2 ) = o ( x 4 ) が分かる。
o ( u 2 ) x 4 = o ( u 2 ) u 2 ⋅ u 2 x 4 = o ( u 2 ) u 2 ⋅ 1 4 ⟶ 0 \frac{o(u^2)}{x^4}=\frac{o(u^2)}{u^2}\cdot\frac{u^2}{x^4}=\frac{o(u^2)}{u^2}\cdot\frac14\ \longrightarrow\ 0 x 4 o ( u 2 ) = u 2 o ( u 2 ) ⋅ x 4 u 2 = u 2 o ( u 2 ) ⋅ 4 1 ⟶ 0 o ( u 2 ) x 4 = o ( u 2 ) u 2 ⋅ u 2 x 4 = o ( u 2 ) u 2 ⋅ 1 4 ⟶ 0 \begin{aligned}\frac{o(u^2)}{x^4} &= \frac{o(u^2)}{u^2}\cdot\frac{u^2}{x^4}\\&= \frac{o(u^2)}{u^2}\cdot\frac14\\&\longrightarrow 0\end{aligned} x 4 o ( u 2 ) = u 2 o ( u 2 ) ⋅ x 4 u 2 = u 2 o ( u 2 ) ⋅ 4 1 ⟶ 0
分子は
次のようになるので、極限は − 1 / 12 -1/12 − 1/12 である。cos x − e − x 2 / 2 = ( 1 24 − 1 8 ) x 4 + o ( x 4 ) = − x 4 12 + o ( x 4 ) \cos x-e^{-x^2/2}=\left(\frac1{24}-\frac18\right)x^4+o(x^4)=-\frac{x^4}{12}+o(x^4) cos x − e − x 2 /2 = ( 24 1 − 8 1 ) x 4 + o ( x 4 ) = − 12 x 4 + o ( x 4 ) cos x − e − x 2 / 2 = ( 1 24 − 1 8 ) x 4 + o ( x 4 ) = − x 4 12 + o ( x 4 ) \begin{aligned}\cos x-e^{-x^2/2} &= \left(\frac1{24}-\frac18\right)x^4+o(x^4)\\&= -\frac{x^4}{12}+o(x^4)\end{aligned} cos x − e − x 2 /2 = ( 24 1 − 8 1 ) x 4 + o ( x 4 ) = − 12 x 4 + o ( x 4 ) cos x − e − x 2 / 2 = ( 1 24 − 1 8 ) x 4 = + o ( x 4 ) = − x 4 12 + o ( x 4 ) \begin{aligned}\cos x-e^{-x^2/2} &= \left(\frac1{24}-\frac18\right)x^4\\&\phantom{=}{} +o(x^4)\\&= -\frac{x^4}{12}+o(x^4)\end{aligned} cos x − e − x 2 /2 = ( 24 1 − 8 1 ) x 4 = + o ( x 4 ) = − 12 x 4 + o ( x 4 )
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
x > 0 x>0 x > 0 と
する。t ≥ 0 t\ge0 t ≥ 0 で cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 である。これを t t t について 0 0 0 から x x x まで積分すると sin x ≤ x \sin x\le x sin x ≤ x を得る(∫ 0 x cos t d t = sin x \int_0^x\cos t\,dt=\sin x ∫ 0 x cos t d t = sin x 、∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x \int_0^x\sin t\,dt=1-\cos x ∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x )。得た不等式を同じように積分することを繰り返すと、x > 0 x>0 x > 0 で次が順に成り立つ。sin x ≤ x cos x ≥ 1 − x 2 2 sin x ≥ x − x 3 6 cos x ≤ 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x ≤ x − x 3 6 + x 5 120 cos x ≥ 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{gathered} \sin x\le x\qquad \cos x\ge1-\frac{x^2}{2}\qquad \sin x\ge x-\frac{x^3}{6}\\ \cos x\le1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\qquad \sin x\le x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\qquad \cos x\ge1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{gathered} sin x ≤ x cos x ≥ 1 − 2 x 2 sin x ≥ x − 6 x 3 cos x ≤ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 sin x ≤ x − 6 x 3 + 120 x 5 cos x ≥ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 sin x ≤ x cos x ≥ 1 − x 2 2 sin x ≥ x − x 3 6 cos x ≤ 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x ≤ x − x 3 6 + x 5 120 cos x ≥ 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{gathered}\sin x\le x\\\cos x\ge1-\frac{x^2}{2}\\\sin x\ge x-\frac{x^3}{6}\\\cos x\le1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\\sin x\le x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\\cos x\ge1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{gathered} sin x ≤ x cos x ≥ 1 − 2 x 2 sin x ≥ x − 6 x 3 cos x ≤ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 sin x ≤ x − 6 x 3 + 120 x 5 cos x ≥ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 sin x ≤ x cos x ≥ 1 − x 2 2 sin x ≥ x − x 3 6 cos x ≤ 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x ≤ x − x 3 6 + x 5 120 cos x ≥ 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{aligned}\sin x &\le x\\[4pt]\cos x &\ge 1-\frac{x^2}{2}\\[4pt]\sin x &\ge x-\frac{x^3}{6}\\[4pt]\cos x &\le 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\[4pt]\sin x &\le x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\[4pt]\cos x &\ge 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{aligned} sin x cos x sin x cos x sin x cos x ≤ x ≥ 1 − 2 x 2 ≥ x − 6 x 3 ≤ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 ≤ x − 6 x 3 + 120 x 5 ≥ 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 cos x ≤ 1 − x 2 / 2 + x 4 / 24 \cos x\le1-x^2/2+x^4/24 cos x ≤ 1 − x 2 /2 + x 4 /24 と cos x ≥ 1 − x 2 / 2 + x 4 / 24 − x 6 / 720 \cos x\ge1-x^2/2+x^4/24-x^6/720 cos x ≥ 1 − x 2 /2 + x 4 /24 − x 6 /720 は両辺とも偶関数なので、x < 0 x<0 x < 0 でも成り立つ。 u ≤ 0 u\le0 u ≤ 0 と
する。s ≤ 0 s\le0 s ≤ 0 で e s ≤ 1 e^s\le1 e s ≤ 1 である。これを s s s について u u u から 0 0 0 まで積分すると(∫ u 0 e s d s = 1 − e u \int_u^0e^s\,ds=1-e^u ∫ u 0 e s d s = 1 − e u )e u ≥ 1 + u e^u\ge1+u e u ≥ 1 + u 、それをまた積分することを繰り返すと、次を得る。1 + u + u 2 2 + u 3 6 ≤ e u ≤ 1 + u + u 2 2 1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}\le e^u\le1+u+\frac{u^2}{2} 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 ≤ e u ≤ 1 + u + 2 u 2 1 + u + u 2 2 + u 3 6 ≤ e u ≤ 1 + u + u 2 2 \begin{aligned}1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6} &\le e^u\\&\le 1+u+\frac{u^2}{2}\end{aligned} 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 ≤ e u ≤ 1 + u + 2 u 2 u = − x 2 / 2 u=-x^2/2 u = − x 2 /2 を入れると、次のようになる。1 − x 2 2 + x 4 8 − x 6 48 ≤ e − x 2 / 2 ≤ 1 − x 2 2 + x 4 8 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}-\frac{x^6}{48}\le e^{-x^2/2}\le1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8} 1 − 2 x 2 + 8 x 4 − 48 x 6 ≤ e − x 2 /2 ≤ 1 − 2 x 2 + 8 x 4 1 − x 2 2 + x 4 8 − x 6 48 ≤ e − x 2 / 2 ≤ 1 − x 2 2 + x 4 8 \begin{aligned}1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}-\frac{x^6}{48} &\le e^{-x^2/2}\\&\le 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{8}\end{aligned} 1 − 2 x 2 + 8 x 4 − 48 x 6 ≤ e − x 2 /2 ≤ 1 − 2 x 2 + 8 x 4 2つを
引き算して x 4 x^4 x 4 で割ると、次が成り立つ。両端は − 1 / 12 -1/12 − 1/12 に近づくので、はさみうちの原理により極限は − 1 / 12 -1/12 − 1/12 である。− 1 12 − x 2 720 ≤ cos x − e − x 2 / 2 x 4 ≤ − 1 12 + x 2 48 -\frac1{12}-\frac{x^2}{720}\le\frac{\cos x-e^{-x^2/2}}{x^4}\le-\frac1{12}+\frac{x^2}{48} − 12 1 − 720 x 2 ≤ x 4 cos x − e − x 2 /2 ≤ − 12 1 + 48 x 2 − 1 12 − x 2 720 ≤ cos x − e − x 2 / 2 x 4 ≤ − 1 12 + x 2 48 \begin{aligned}-\frac1{12}-\frac{x^2}{720} &\le \frac{\cos x-e^{-x^2/2}}{x^4}\\&\le -\frac1{12}+\frac{x^2}{48}\end{aligned} − 12 1 − 720 x 2 ≤ x 4 cos x − e − x 2 /2 ≤ − 12 1 + 48 x 2
問題32 0 / 0 0/0 0/0 の不定形 ★★
次の極限が有限の値になるように定数 a , b a,b a , b を定め、そのときの極限値を求めよ。
lim x → 0 cos x − a − b x 2 x 4 \lim_{x\to0}\frac{\cos x-a-bx^2}{x^4} x → 0 lim x 4 cos x − a − b x 2
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
テイラーの
定理による cos x \cos x cos x の展開を使って、分子を4次まで展開すると、次のようになる。cos x − a − b x 2 = ( 1 − a ) + ( − 1 2 − b ) x 2 + x 4 24 + o ( x 4 ) \begin{aligned} &\cos x-a-bx^2\\ &\quad=(1-a)+\left(-\frac12-b\right)x^2\\ &\qquad+\frac{x^4}{24}+o(x^4)\end{aligned} cos x − a − b x 2 = ( 1 − a ) + ( − 2 1 − b ) x 2 + 24 x 4 + o ( x 4 ) x 4 x^4 x 4 で割ると ( 1 − a ) / x 4 (1-a)/x^4 ( 1 − a ) / x 4 と ( − 1 / 2 − b ) / x 2 (-1/2-b)/x^2 ( − 1/2 − b ) / x 2 の項が残る。極限が有限になるには、どちらの係数も 0 0 0 でなければならないので、a = 1 a=1 a = 1 、b = − 1 / 2 b=-1/2 b = − 1/2 である。詳しく 閉じる
1 − a ≠ 0 1-a\neq0 1 − a = 0 なら、ほかの項は ( 1 − a ) / x 4 (1-a)/x^4 ( 1 − a ) / x 4 と比べて小さく、全体が発散する。同じように a = 1 a=1 a = 1 のもとで − 1 / 2 − b ≠ 0 -1/2-b\neq0 − 1/2 − b = 0 なら、( − 1 / 2 − b ) / x 2 (-1/2-b)/x^2 ( − 1/2 − b ) / x 2 の項で発散する。
この
とき極限値は 1 / 24 1/24 1/24 である。
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
極限が
有限の値 L L L をもつとする。cos x − a − b x 2 = x 4 ⋅ cos x − a − b x 2 x 4 → 0 ⋅ L = 0 \cos x-a-bx^2=x^4\cdot\dfrac{\cos x-a-bx^2}{x^4}\to0\cdot L=0 cos x − a − b x 2 = x 4 ⋅ x 4 cos x − a − b x 2 → 0 ⋅ L = 0 で、左辺は 1 − a 1-a 1 − a に近づくので、a = 1 a=1 a = 1 である。 同じように
cos x − 1 − b x 2 x 2 = x 2 ⋅ cos x − 1 − b x 2 x 4 → 0 \dfrac{\cos x-1-bx^2}{x^2}=x^2\cdot\dfrac{\cos x-1-bx^2}{x^4}\to0 x 2 cos x − 1 − b x 2 = x 2 ⋅ x 4 cos x − 1 − b x 2 → 0 である。
一方、基本の極限 sin θ / θ → 1 \sin\theta/\theta\to1 sin θ / θ → 1 から次が分かる。cos x − 1 x 2 = − 2 sin 2 ( x / 2 ) x 2 = − 1 2 ( sin ( x / 2 ) x / 2 ) 2 ⟶ − 1 2 \frac{\cos x-1}{x^2}=-\frac{2\sin^2(x/2)}{x^2}=-\frac12\left(\frac{\sin(x/2)}{x/2}\right)^2\ \longrightarrow\ -\frac12 x 2 cos x − 1 = − x 2 2 sin 2 ( x /2 ) = − 2 1 ( x /2 sin ( x /2 ) ) 2 ⟶ − 2 1 cos x − 1 x 2 = − 2 sin 2 ( x / 2 ) x 2 = − 1 2 ( sin ( x / 2 ) x / 2 ) 2 ⟶ − 1 2 \begin{aligned}\frac{\cos x-1}{x^2} &= -\frac{2\sin^2(x/2)}{x^2}\\&= -\frac12\left(\frac{\sin(x/2)}{x/2}\right)^2\\&\longrightarrow -\frac12\end{aligned} x 2 cos x − 1 = − x 2 2 sin 2 ( x /2 ) = − 2 1 ( x /2 sin ( x /2 ) ) 2 ⟶ − 2 1 よって ( cos x − 1 − b x 2 ) / x 2 = ( cos x − 1 ) / x 2 − b → − 1 / 2 − b (\cos x-1-bx^2)/x^2=(\cos x-1)/x^2-b\to-1/2-b ( cos x − 1 − b x 2 ) / x 2 = ( cos x − 1 ) / x 2 − b → − 1/2 − b で、これが 0 0 0 なので b = − 1 / 2 b=-1/2 b = − 1/2 である。 逆に
a = 1 a=1 a = 1 、
b = − 1 / 2 b=-1/2 b = − 1/2 の
とき、問題31 の答案の例と同じく cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 から積分を繰り返して得る次の不等式(x ≠ 0 x\neq0 x = 0 。答案では、この導き方も書く)を x 4 x^4 x 4 で割ると、はさみうちの原理により極限は 1 / 24 1/24 1/24 である。1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 ≤ cos x ≤ 1 − x 2 2 + x 4 24 \begin{aligned} &1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\\ &\quad\le\cos x\le1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\end{aligned} 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 ≤ cos x ≤ 1 − 2 x 2 + 24 x 4
問題33 0 / 0 0/0 0/0 の不定形 ★★
次の計算のどこが誤りかを指摘し、正しい極限値を求めよ。
lim x → 0 e x − 1 x 2 + 3 x = lim x → 0 e x 2 x + 3 = lim x → 0 e x 2 = 1 2 \lim_{x\to0}\frac{e^x-1}{x^2+3x}=\lim_{x\to0}\frac{e^x}{2x+3}=\lim_{x\to0}\frac{e^x}{2}=\frac12 x → 0 lim x 2 + 3 x e x − 1 = x → 0 lim 2 x + 3 e x = x → 0 lim 2 e x = 2 1 lim x → 0 e x − 1 x 2 + 3 x = lim x → 0 e x 2 x + 3 = lim x → 0 e x 2 = 1 2 \begin{aligned}\lim_{x\to0}\frac{e^x-1}{x^2+3x} &= \lim_{x\to0}\frac{e^x}{2x+3}\\&= \lim_{x\to0}\frac{e^x}{2}\\&= \frac12\end{aligned} x → 0 lim x 2 + 3 x e x − 1 = x → 0 lim 2 x + 3 e x = x → 0 lim 2 e x = 2 1
解答 開く 閉じる
1回目の
微分は条件をみたしている(0 / 0 0/0 0/0 の形で、分母の微分 2 x + 3 2x+3 2 x + 3 は 0 0 0 の近くで 0 0 0 にならない)。ただし等号でつなぐなら、右側の極限が存在することを先に示す必要がある(ロピタルの定理が保証するのは、右側の極限が存在すれば左側も同じ極限をもつことだけだから)。ここでは e x / ( 2 x + 3 ) → 1 / 3 e^x/(2x+3)\to1/3 e x / ( 2 x + 3 ) → 1/3 なので、1つ目の等号は結果として成り立つ。 2つ目の
等号が誤り。e x / ( 2 x + 3 ) e^x/(2x+3) e x / ( 2 x + 3 ) は x → 0 x\to0 x → 0 で 1 / 3 1/3 1/3 に近づく式で、0 / 0 0/0 0/0 の形ではないので、ロピタルの定理は使えない。 正しい
極限値は 1 / 3 1/3 1/3 である。基本の極限 ( e x − 1 ) / x → 1 (e^x-1)/x\to1 ( e x − 1 ) / x → 1 を使うと、次のようになる。e x − 1 x 2 + 3 x = e x − 1 x ⋅ 1 x + 3 ⟶ 1 ⋅ 1 3 = 1 3 \frac{e^x-1}{x^2+3x}=\frac{e^x-1}{x}\cdot\frac1{x+3}\ \longrightarrow\ 1\cdot\frac13=\frac13 x 2 + 3 x e x − 1 = x e x − 1 ⋅ x + 3 1 ⟶ 1 ⋅ 3 1 = 3 1 e x − 1 x 2 + 3 x = e x − 1 x ⋅ 1 x + 3 ⟶ 1 ⋅ 1 3 = 1 3 \begin{aligned}\frac{e^x-1}{x^2+3x} &= \frac{e^x-1}{x}\cdot\frac1{x+3}\\&\longrightarrow 1\cdot\frac13\\&= \frac13\end{aligned} x 2 + 3 x e x − 1 = x e x − 1 ⋅ x + 3 1 ⟶ 1 ⋅ 3 1 = 3 1
問題34 ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の不定形 ★★
次の極限にロピタルの定理を使うとどうなるかを説明し、極限値を求めよ。
lim x → ∞ x − sin x x + sin x \lim_{x\to\infty}\frac{x-\sin x}{x+\sin x} x → ∞ lim x + sin x x − sin x
解答 開く 閉じる
分子と
分母を微分すると次の式になる。1 − cos x 1 + cos x \frac{1-\cos x}{1+\cos x} 1 + cos x 1 − cos x 分母の 1 + cos x 1+\cos x 1 + cos x は x = π , 3 π , … x=\pi,3\pi,\dots x = π , 3 π , … で 0 0 0 になる。g ′ ≠ 0 g'\neq0 g ′ = 0 の条件をみたさず、しかも x = 2 π , 4 π , … x=2\pi,4\pi,\dots x = 2 π , 4 π , … では 0 0 0 、x x x が π \pi π の奇数倍に近づくと発散するので、f ′ / g ′ f'/g' f ′ / g ′ の極限はない。ロピタルの定理からは何も分からない。 分子と
分母を x x x で割ると、∣ ( sin x ) / x ∣ ≤ 1 / x → 0 |(\sin x)/x|\le1/x\to0 ∣ ( sin x ) / x ∣ ≤ 1/ x → 0 なので次のようになる。極限は 1 1 1 である。x − sin x x + sin x = 1 − ( sin x ) / x 1 + ( sin x ) / x ⟶ 1 − 0 1 + 0 = 1 \frac{x-\sin x}{x+\sin x}=\frac{1-(\sin x)/x}{1+(\sin x)/x}\ \longrightarrow\ \frac{1-0}{1+0}=1 x + sin x x − sin x = 1 + ( sin x ) / x 1 − ( sin x ) / x ⟶ 1 + 0 1 − 0 = 1 x − sin x x + sin x = 1 − ( sin x ) / x 1 + ( sin x ) / x ⟶ 1 − 0 1 + 0 = 1 \begin{aligned}\frac{x-\sin x}{x+\sin x} &= \frac{1-(\sin x)/x}{1+(\sin x)/x}\\&\longrightarrow \frac{1-0}{1+0}\\&= 1\end{aligned} x + sin x x − sin x = 1 + ( sin x ) / x 1 − ( sin x ) / x ⟶ 1 + 0 1 − 0 = 1
問題35 ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の不定形 ★
次の極限を求めよ。
lim x → ∞ ( log x ) 3 x \lim_{x\to\infty}\frac{(\log x)^3}{x} x → ∞ lim x ( log x ) 3
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
x = e u x=e^u x = e u とおくと、
x → ∞ x\to\infty x → ∞ と
u → ∞ u\to\infty u → ∞ が
対応し、( log x ) 3 / x = u 3 / e u (\log x)^3/x=u^3/e^u ( log x ) 3 / x = u 3 / e u である。 u > 0 u>0 u > 0 と
する。e u e^u e u に3次までのテイラーの定理(ラグランジュの剰余項)を使うと、0 < c < u 0<c<u 0 < c < u をみたす c c c で次が成り立つ。e u = 1 + u + u 2 2 + u 3 6 + e c 24 u 4 > u 4 24 e^u=1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}+\frac{e^c}{24}u^4>\frac{u^4}{24} e u = 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 + 24 e c u 4 > 24 u 4 e u = 1 + u + u 2 2 + u 3 6 + e c 24 u 4 > u 4 24 \begin{aligned}e^u &= 1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}+\frac{e^c}{24}u^4\\&> \frac{u^4}{24}\end{aligned} e u = 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 + 24 e c u 4 > 24 u 4 e u = 1 + u + u 2 2 + u 3 6 = + e c 24 u 4 > u 4 24 \begin{aligned}e^u &= 1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}\\&\phantom{=}{} +\frac{e^c}{24}u^4\\&> \frac{u^4}{24}\end{aligned} e u = 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 = + 24 e c u 4 > 24 u 4 よって
0 < u 3 / e u < 24 / u → 0 0<u^3/e^u<24/u\to0 0 < u 3 / e u < 24/ u → 0 なので、はさみうちの
原理により極限は 0 0 0 である。
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
x = e u x=e^u x = e u とおくと、
x → ∞ x\to\infty x → ∞ と
u → ∞ u\to\infty u → ∞ が
対応し、( log x ) 3 / x = u 3 / e u (\log x)^3/x=u^3/e^u ( log x ) 3 / x = u 3 / e u である。 u > 0 u>0 u > 0 と
する。s ≥ 0 s\ge0 s ≥ 0 で e s ≥ 1 e^s\ge1 e s ≥ 1 である。これを 0 0 0 から u u u まで積分すると(∫ 0 u e s d s = e u − 1 \int_0^ue^s\,ds=e^u-1 ∫ 0 u e s d s = e u − 1 )e u ≥ 1 + u e^u\ge1+u e u ≥ 1 + u 、それをまた積分することをあと3回繰り返すと、次を得る。e u ≥ 1 + u + u 2 2 + u 3 6 + u 4 24 > u 4 24 e^u\ge1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}+\frac{u^4}{24}>\frac{u^4}{24} e u ≥ 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 + 24 u 4 > 24 u 4 e u ≥ 1 + u + u 2 2 + u 3 6 + u 4 24 > u 4 24 \begin{aligned}e^u &\ge 1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}+\frac{u^4}{24}\\&> \frac{u^4}{24}\end{aligned} e u ≥ 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 + 24 u 4 > 24 u 4 e u ≥ 1 + u + u 2 2 + u 3 6 ≥ + u 4 24 > u 4 24 \begin{aligned}e^u &\ge 1+u+\frac{u^2}{2}+\frac{u^3}{6}\\&\phantom{\ge}{} +\frac{u^4}{24}\\&> \frac{u^4}{24}\end{aligned} e u ≥ 1 + u + 2 u 2 + 6 u 3 ≥ + 24 u 4 > 24 u 4 よって
0 < u 3 / e u < 24 / u → 0 0<u^3/e^u<24/u\to0 0 < u 3 / e u < 24/ u → 0 なので、はさみうちの
原理により極限は 0 0 0 である。
ロピタルの定理で解くと、分子と分母を微分した比は 3 ( log x ) 2 / x 3(\log x)^2/x 3 ( log x ) 2 / x で、また ∞ / ∞ \infty/\infty ∞/∞ の形になります。log x \log x log x の次数が1つずつ下がるだけなので3回使うことになり、そのたびに条件を確かめる必要があります。
問題36 ∞ ⋅ 0 \infty\cdot0 ∞ ⋅ 0 の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → ∞ x 3 ( sin 1 x − tan 1 x ) \lim_{x\to\infty}x^3\left(\sin\frac1x-\tan\frac1x\right) x → ∞ lim x 3 ( sin x 1 − tan x 1 )
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおくと
t → + 0 t\to+0 t → + 0 で、
求める式は次の 0 / 0 0/0 0/0 の形になる。x 3 ( sin 1 x − tan 1 x ) = sin t − tan t t 3 \begin{aligned} &x^3\left(\sin\frac1x-\tan\frac1x\right)\\ &\quad=\frac{\sin t-\tan t}{t^3}\end{aligned} x 3 ( sin x 1 − tan x 1 ) = t 3 sin t − tan t テイラーの
定理による t → 0 t\to0 t → 0 での展開を使うと、次のようになる。よって極限は − 1 / 2 -1/2 − 1/2 である。sin t − tan t = ( t − t 3 6 ) − ( t + t 3 3 ) + o ( t 3 ) = − t 3 2 + o ( t 3 ) \sin t-\tan t=\left(t-\frac{t^3}{6}\right)-\left(t+\frac{t^3}{3}\right)+o(t^3)=-\frac{t^3}{2}+o(t^3) sin t − tan t = ( t − 6 t 3 ) − ( t + 3 t 3 ) + o ( t 3 ) = − 2 t 3 + o ( t 3 ) sin t − tan t = ( t − t 3 6 ) − ( t + t 3 3 ) + o ( t 3 ) = − t 3 2 + o ( t 3 ) \begin{aligned}\sin t-\tan t &= \left(t-\frac{t^3}{6}\right)-\left(t+\frac{t^3}{3}\right)+o(t^3)\\&= -\frac{t^3}{2}+o(t^3)\end{aligned} sin t − tan t = ( t − 6 t 3 ) − ( t + 3 t 3 ) + o ( t 3 ) = − 2 t 3 + o ( t 3 ) sin t − tan t = ( t − t 3 6 ) = − ( t + t 3 3 ) = + o ( t 3 ) = − t 3 2 + o ( t 3 ) \begin{aligned}\sin t-\tan t &= \left(t-\frac{t^3}{6}\right)\\&\phantom{=}{} -\left(t+\frac{t^3}{3}\right)\\&\phantom{=}{} +o(t^3)\\&= -\frac{t^3}{2}+o(t^3)\end{aligned} sin t − tan t = ( t − 6 t 3 ) = − ( t + 3 t 3 ) = + o ( t 3 ) = − 2 t 3 + o ( t 3 )
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおくと
t → + 0 t\to+0 t → + 0 で、
求める式は次のようになる。x 3 ( sin 1 x − tan 1 x ) = − ( tan t − t ) + ( t − sin t ) t 3 \begin{aligned} &x^3\left(\sin\frac1x-\tan\frac1x\right)\\ &\quad=-\frac{(\tan t-t)+(t-\sin t)}{t^3}\end{aligned} x 3 ( sin x 1 − tan x 1 ) = − t 3 ( tan t − t ) + ( t − sin t ) 問題29 の
答案の例と同じく、cos s ≤ 1 \cos s\le1 cos s ≤ 1 を積分していく方法と tan t − t = ∫ 0 t tan 2 s d s \tan t-t=\int_0^t\tan^2s\,ds tan t − t = ∫ 0 t tan 2 s d s から、0 < t < π / 2 0<t<\pi/2 0 < t < π /2 で次が成り立つ(答案では、この導き方も書く)。t 3 6 − t 5 120 ≤ t − sin t ≤ t 3 6 t 3 3 ≤ tan t − t ≤ t 3 3 cos 2 t \begin{gathered} \frac{t^3}{6}-\frac{t^5}{120}\le t-\sin t\le\frac{t^3}{6}\\ \frac{t^3}{3}\le\tan t-t\le\frac{t^3}{3\cos^2t}\end{gathered} 6 t 3 − 120 t 5 ≤ t − sin t ≤ 6 t 3 3 t 3 ≤ tan t − t ≤ 3 cos 2 t t 3 t 3 6 − t 5 120 ≤ t − sin t ≤ t 3 6 t 3 3 ≤ tan t − t ≤ t 3 3 cos 2 t \begin{aligned}\frac{t^3}{6}-\frac{t^5}{120} &\le t-\sin t\\&\le \frac{t^3}{6}\\[4pt]\frac{t^3}{3} &\le \tan t-t\\&\le \frac{t^3}{3\cos^2t}\end{aligned} 6 t 3 − 120 t 5 3 t 3 ≤ t − sin t ≤ 6 t 3 ≤ tan t − t ≤ 3 cos 2 t t 3 足して
t 3 t^3 t 3 で
割ると、次が成り立つ。両端は 1 / 2 1/2 1/2 に近づくので、はさみうちの原理により求める極限は − 1 / 2 -1/2 − 1/2 である。1 2 − t 2 120 ≤ ( tan t − t ) + ( t − sin t ) t 3 ≤ 1 3 cos 2 t + 1 6 \begin{aligned} &\frac12-\frac{t^2}{120}\\ &\quad\le\frac{(\tan t-t)+(t-\sin t)}{t^3}\\ &\quad\le\frac1{3\cos^2t}+\frac16\end{aligned} 2 1 − 120 t 2 ≤ t 3 ( tan t − t ) + ( t − sin t ) ≤ 3 cos 2 t 1 + 6 1
問題37 0 / 0 0/0 0/0 の不定形を不等式で挟む ★★
(1) x > 0 x>0 x > 0 のとき、次を示せ。
1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 < cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 \begin{aligned} &1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\\ &\quad<\cos x<1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\end{aligned} 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 < cos x < 1 − 2 x 2 + 24 x 4
(2) 次の極限を求めよ。
lim x → 0 cos x − 1 + x 2 / 2 x 4 \lim_{x\to0}\frac{\cos x-1+x^2/2}{x^4} x → 0 lim x 4 cos x − 1 + x 2 /2
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
(1)
x > 0 x>0 x > 0 と
する。t > 0 t>0 t > 0 で cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 で、等号は t = 2 π , 4 π , … t=2\pi,4\pi,\dots t = 2 π , 4 π , … だけである。0 0 0 以上で恒等的に 0 0 0 でない連続関数の積分は正なので、1 − cos t 1-\cos t 1 − cos t を 0 0 0 から x x x まで積分して x − sin x > 0 x-\sin x>0 x − sin x > 0 を得る(∫ 0 x cos t d t = sin x \int_0^x\cos t\,dt=\sin x ∫ 0 x cos t d t = sin x 、∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x \int_0^x\sin t\,dt=1-\cos x ∫ 0 x sin t d t = 1 − cos x )。 得た
不等式は t > 0 t>0 t > 0 で等号なしに成り立つので、同じように 0 0 0 から x x x まで積分することを繰り返すと、x > 0 x>0 x > 0 で次が順に成り立つ。cos x > 1 − x 2 2 sin x > x − x 3 6 cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x < x − x 3 6 + x 5 120 cos x > 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{gathered} \cos x>1-\frac{x^2}{2}\qquad \sin x>x-\frac{x^3}{6}\\ \cos x<1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\qquad \sin x<x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\qquad \cos x>1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{gathered} cos x > 1 − 2 x 2 sin x > x − 6 x 3 cos x < 1 − 2 x 2 + 24 x 4 sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5 cos x > 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 cos x > 1 − x 2 2 sin x > x − x 3 6 cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x < x − x 3 6 + x 5 120 cos x > 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{gathered}\cos x>1-\frac{x^2}{2}\\\sin x>x-\frac{x^3}{6}\\\cos x<1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\\sin x<x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\\cos x>1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{gathered} cos x > 1 − 2 x 2 sin x > x − 6 x 3 cos x < 1 − 2 x 2 + 24 x 4 sin x < x − 6 x 3 + 120 x 5 cos x > 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 cos x > 1 − x 2 2 sin x > x − x 3 6 cos x < 1 − x 2 2 + x 4 24 sin x < x − x 3 6 + x 5 120 cos x > 1 − x 2 2 + x 4 24 − x 6 720 \begin{aligned}\cos x &> 1-\frac{x^2}{2}\\[4pt]\sin x &> x-\frac{x^3}{6}\\[4pt]\cos x &< 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}\\[4pt]\sin x &< x-\frac{x^3}{6}+\frac{x^5}{120}\\[4pt]\cos x &> 1-\frac{x^2}{2}+\frac{x^4}{24}-\frac{x^6}{720}\end{aligned} cos x sin x cos x sin x cos x > 1 − 2 x 2 > x − 6 x 3 < 1 − 2 x 2 + 24 x 4 < x − 6 x 3 + 120 x 5 > 1 − 2 x 2 + 24 x 4 − 720 x 6 3番目と5番目の cos x \cos x cos x の不等式が、示すべき不等式である。 (2) (1) の
各辺から 1 − x 2 / 2 1-x^2/2 1 − x 2 /2 を引いて x 4 x^4 x 4 で割ると、x > 0 x>0 x > 0 で次が成り立つ。1 24 − x 2 720 < cos x − 1 + x 2 / 2 x 4 < 1 24 \frac1{24}-\frac{x^2}{720}<\frac{\cos x-1+x^2/2}{x^4}<\frac1{24} 24 1 − 720 x 2 < x 4 cos x − 1 + x 2 /2 < 24 1 1 24 − x 2 720 < cos x − 1 + x 2 / 2 x 4 < 1 24 \begin{aligned}\frac1{24}-\frac{x^2}{720} &< \frac{\cos x-1+x^2/2}{x^4}\\&< \frac1{24}\end{aligned} 24 1 − 720 x 2 < x 4 cos x − 1 + x 2 /2 < 24 1 は
さみうちの原理で x → + 0 x\to+0 x → + 0 の極限は 1 / 24 1/24 1/24 。式は偶関数なので x → − 0 x\to-0 x → − 0 でも同じで、極限は 1 / 24 1/24 1/24 である。
問題38 0 0 0^0 0 0 の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → + 0 x x \lim_{x\to+0}x^x x → + 0 lim x x
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
x x = e x log x x^x=e^{x\log x} x x = e x l o g x なので、
x log x x\log x x log x の
極限を調べる。x = e − t x=e^{-t} x = e − t とおくと、x → + 0 x\to+0 x → + 0 と t → ∞ t\to\infty t → ∞ が対応し、x log x = − t e − t = − t / e t x\log x=-te^{-t}=-t/e^t x log x = − t e − t = − t / e t である。 t > 0 t>0 t > 0 の
とき、テイラーの定理(ラグランジュの剰余項)より e t = 1 + t + e c t 2 / 2 > t 2 / 2 e^t=1+t+e^ct^2/2>t^2/2 e t = 1 + t + e c t 2 /2 > t 2 /2 (0 < c < t 0<c<t 0 < c < t )なので、0 < t / e t < 2 / t → 0 0<t/e^t<2/t\to0 0 < t / e t < 2/ t → 0 。よって x log x → 0 x\log x\to0 x log x → 0 である。 指数関数は
連続なので、x x = e x log x → e 0 = 1 x^x=e^{x\log x}\to e^0=1 x x = e x l o g x → e 0 = 1 である。
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
x x = e x log x x^x=e^{x\log x} x x = e x l o g x である。
x = e − t x=e^{-t} x = e − t とおくと、
x → + 0 x\to+0 x → + 0 と
t → ∞ t\to\infty t → ∞ が
対応し、x log x = − t / e t x\log x=-t/e^t x log x = − t / e t である。 t > 0 t>0 t > 0 の
とき、s ≥ 0 s\ge0 s ≥ 0 で e s ≥ 1 e^s\ge1 e s ≥ 1 を 0 0 0 から t t t まで2回積分していくと e t ≥ 1 + t + t 2 / 2 > t 2 / 2 e^t\ge1+t+t^2/2>t^2/2 e t ≥ 1 + t + t 2 /2 > t 2 /2 なので、0 < t / e t < 2 / t → 0 0<t/e^t<2/t\to0 0 < t / e t < 2/ t → 0 。はさみうちの原理により x log x → 0 x\log x\to0 x log x → 0 である。 指数関数は
連続なので、x x = e x log x → e 0 = 1 x^x=e^{x\log x}\to e^0=1 x x = e x l o g x → e 0 = 1 である。
問題39 1 ∞ 1^\infty 1 ∞ の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → 0 ( sin x x ) 1 / x 2 \lim_{x\to0}\left(\frac{\sin x}{x}\right)^{1/x^2} x → 0 lim ( x sin x ) 1/ x 2
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
0 0 0 の
近くで ( sin x ) / x > 0 (\sin x)/x>0 ( sin x ) / x > 0 なので、次のように書ける。v v v の極限を調べる。( sin x x ) 1 / x 2 = e v v = 1 x 2 log sin x x \begin{gathered} \left(\frac{\sin x}{x}\right)^{1/x^2}=e^{v}\\ v=\frac1{x^2}\log\frac{\sin x}{x}\end{gathered} ( x sin x ) 1/ x 2 = e v v = x 2 1 log x sin x ( sin x x ) 1 / x 2 = e v v = 1 x 2 log sin x x \begin{aligned}\left(\frac{\sin x}{x}\right)^{1/x^2} &= e^{v}\\[4pt]v &= \frac1{x^2}\log\frac{\sin x}{x}\end{aligned} ( x sin x ) 1/ x 2 v = e v = x 2 1 log x sin x テイラーの
定理による展開 sin x = x − x 3 / 6 + o ( x 3 ) \sin x=x-x^3/6+o(x^3) sin x = x − x 3 /6 + o ( x 3 ) を x x x で割ると、次のようになる。sin x x = 1 + u u = − x 2 6 + o ( x 2 ) \begin{gathered} \frac{\sin x}{x}=1+u\\ u=-\frac{x^2}{6}+o(x^2)\end{gathered} x sin x = 1 + u u = − 6 x 2 + o ( x 2 ) sin x x = 1 + u u = − x 2 6 + o ( x 2 ) \begin{aligned}\frac{\sin x}{x} &= 1+u\\[4pt]u &= -\frac{x^2}{6}+o(x^2)\end{aligned} x sin x u = 1 + u = − 6 x 2 + o ( x 2 ) u → 0 u\to0 u → 0 での展開 log ( 1 + u ) = u + o ( u ) \log(1+u)=u+o(u) log ( 1 + u ) = u + o ( u ) で、u / x 2 → − 1 / 6 u/x^2\to-1/6 u / x 2 → − 1/6 から o ( u ) = o ( x 2 ) o(u)=o(x^2) o ( u ) = o ( x 2 ) なので、次のようになる。log sin x x = − x 2 6 + o ( x 2 ) v ⟶ − 1 6 \begin{gathered} \log\frac{\sin x}{x}=-\frac{x^2}{6}+o(x^2)\\ v\ \longrightarrow\ -\frac16\end{gathered} log x sin x = − 6 x 2 + o ( x 2 ) v ⟶ − 6 1 log sin x x = − x 2 6 + o ( x 2 ) v ⟶ − 1 6 \begin{aligned}\log\frac{\sin x}{x} &= -\frac{x^2}{6}+o(x^2)\\[4pt]v &\longrightarrow -\frac16\end{aligned} log x sin x v = − 6 x 2 + o ( x 2 ) ⟶ − 6 1 詳しく 閉じる
0 < ∣ x ∣ < π 0<|x|<\pi 0 < ∣ x ∣ < π では sin x ≠ x \sin x\neq x sin x = x なので u ≠ 0 u\neq0 u = 0 である。よって、次から o ( u ) = o ( x 2 ) o(u)=o(x^2) o ( u ) = o ( x 2 ) が分かる。
o ( u ) x 2 = o ( u ) u ⋅ u x 2 ⟶ 0 ⋅ ( − 1 6 ) = 0 \frac{o(u)}{x^2}=\frac{o(u)}{u}\cdot\frac{u}{x^2}\ \longrightarrow\ 0\cdot\left(-\frac16\right)=0 x 2 o ( u ) = u o ( u ) ⋅ x 2 u ⟶ 0 ⋅ ( − 6 1 ) = 0 o ( u ) x 2 = o ( u ) u ⋅ u x 2 ⟶ 0 ⋅ ( − 1 6 ) = 0 \begin{aligned}\frac{o(u)}{x^2} &= \frac{o(u)}{u}\cdot\frac{u}{x^2}\\&\longrightarrow 0\cdot\left(-\frac16\right)\\&= 0\end{aligned} x 2 o ( u ) = u o ( u ) ⋅ x 2 u ⟶ 0 ⋅ ( − 6 1 ) = 0
e v e^v e v は
v v v に
ついて連続なので、極限は e − 1 / 6 e^{-1/6} e − 1/6 である。
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
問題29 の
答案の例と同じく cos t ≤ 1 \cos t\le1 cos t ≤ 1 から積分を繰り返すと、x > 0 x>0 x > 0 で x − x 3 / 6 ≤ sin x ≤ x − x 3 / 6 + x 5 / 120 x-x^3/6\le\sin x\le x-x^3/6+x^5/120 x − x 3 /6 ≤ sin x ≤ x − x 3 /6 + x 5 /120 を得る(答案では、この導き方も書く)。y = sin x / x y=\sin x/x y = sin x / x とおくと、0 < ∣ x ∣ < π 0<|x|<\pi 0 < ∣ x ∣ < π で y > 0 y>0 y > 0 なので ( sin x / x ) 1 / x 2 = e ( log y ) / x 2 (\sin x/x)^{1/x^2}=e^{(\log y)/x^2} ( sin x / x ) 1/ x 2 = e ( l o g y ) / x 2 と書ける。0 < x < π 0<x<\pi 0 < x < π では次が成り立つ。1 − x 2 6 ≤ y ≤ 1 − x 2 6 + x 4 120 1-\frac{x^2}{6}\le y\le1-\frac{x^2}{6}+\frac{x^4}{120} 1 − 6 x 2 ≤ y ≤ 1 − 6 x 2 + 120 x 4 1 − x 2 6 ≤ y ≤ 1 − x 2 6 + x 4 120 \begin{aligned}1-\frac{x^2}{6} &\le y\\&\le 1-\frac{x^2}{6}+\frac{x^4}{120}\end{aligned} 1 − 6 x 2 ≤ y ≤ 1 − 6 x 2 + 120 x 4 y > 0 y>0 y > 0 に
ついて log y = ∫ 1 y d s s \log y=\int_1^y\dfrac{ds}{s} log y = ∫ 1 y s d s で、1 / s 1/s 1/ s は 1 1 1 と 1 / y 1/y 1/ y のあいだにあるので、次が成り立つ(y < 1 y<1 y < 1 でも同じ)。y − 1 y ≤ log y ≤ y − 1 \frac{y-1}{y}\le\log y\le y-1 y y − 1 ≤ log y ≤ y − 1 y − 1 y ≤ log y ≤ y − 1 \begin{aligned}\frac{y-1}{y} &\le \log y\\&\le y-1\end{aligned} y y − 1 ≤ log y ≤ y − 1 ステップ1の
不等式から y − 1 ≥ − x 2 / 6 y-1\ge-x^2/6 y − 1 ≥ − x 2 /6 、y − 1 ≤ − x 2 / 6 + x 4 / 120 y-1\le-x^2/6+x^4/120 y − 1 ≤ − x 2 /6 + x 4 /120 なので、次が成り立つ。− 1 6 y ≤ log y x 2 ≤ − 1 6 + x 2 120 -\frac1{6y}\le\frac{\log y}{x^2}\le-\frac16+\frac{x^2}{120} − 6 y 1 ≤ x 2 log y ≤ − 6 1 + 120 x 2 − 1 6 y ≤ log y x 2 ≤ − 1 6 + x 2 120 \begin{aligned}-\frac1{6y} &\le \frac{\log y}{x^2}\\&\le -\frac16+\frac{x^2}{120}\end{aligned} − 6 y 1 ≤ x 2 log y ≤ − 6 1 + 120 x 2 x → + 0 x\to+0 x → + 0 で
y = sin x / x → 1 y=\sin x/x\to1 y = sin x / x → 1 なので、
両端は − 1 / 6 -1/6 − 1/6 に近づき、( log y ) / x 2 → − 1 / 6 (\log y)/x^2\to-1/6 ( log y ) / x 2 → − 1/6 である。式は偶関数なので x → − 0 x\to-0 x → − 0 でも同じである。指数関数は連続なので、極限は e − 1 / 6 e^{-1/6} e − 1/6 である。
問題40 ∞ 0 \infty^0 ∞ 0 の不定形 ★★
次の極限を求めよ。
lim x → ∞ ( e x + x ) 1 / x \lim_{x\to\infty}\left(e^x+x\right)^{1/x} x → ∞ lim ( e x + x ) 1/ x
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる
次のように
書ける。( e x + x ) 1 / x = e v v = log ( e x + x ) x \begin{gathered} \left(e^x+x\right)^{1/x}=e^{v}\\ v=\frac{\log(e^x+x)}{x}\end{gathered} ( e x + x ) 1/ x = e v v = x log ( e x + x ) ( e x + x ) 1 / x = e v v = log ( e x + x ) x \begin{aligned}\left(e^x+x\right)^{1/x} &= e^{v}\\[4pt]v &= \frac{\log(e^x+x)}{x}\end{aligned} ( e x + x ) 1/ x v = e v = x log ( e x + x ) e x + x = e x ( 1 + x e − x ) e^x+x=e^x\left(1+xe^{-x}\right) e x + x = e x ( 1 + x e − x ) なので、
次のようになる。v = x + log ( 1 + x e − x ) x = 1 + log ( 1 + x e − x ) x v=\frac{x+\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}=1+\frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x} v = x x + log ( 1 + x e − x ) = 1 + x log ( 1 + x e − x ) v = x + log ( 1 + x e − x ) x = 1 + log ( 1 + x e − x ) x \begin{aligned}v &= \frac{x+\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\\&= 1+\frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\end{aligned} v = x x + log ( 1 + x e − x ) = 1 + x log ( 1 + x e − x ) x > 0 x>0 x > 0 の
とき、テイラーの定理(ラグランジュの剰余項)より e x = 1 + x + e c x 2 / 2 > x 2 / 2 e^x=1+x+e^cx^2/2>x^2/2 e x = 1 + x + e c x 2 /2 > x 2 /2 (0 < c < x 0<c<x 0 < c < x )なので、0 < x e − x < 2 / x → 0 0<xe^{-x}<2/x\to0 0 < x e − x < 2/ x → 0 である。よって、log ( 1 + x e − x ) → 0 \log\left(1+xe^{-x}\right)\to0 log ( 1 + x e − x ) → 0 である。これを発散する x x x で割るので、最後の項は 0 0 0 に近づき、v → 1 v\to1 v → 1 である。
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
x > 0 x>0 x > 0 の
とき、次のように書ける。( e x + x ) 1 / x = e v v = log ( e x + x ) x = 1 + log ( 1 + x e − x ) x \begin{gathered} \left(e^x+x\right)^{1/x}=e^{v}\\ v=\frac{\log(e^x+x)}{x}=1+\frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\end{gathered} ( e x + x ) 1/ x = e v v = x log ( e x + x ) = 1 + x log ( 1 + x e − x ) ( e x + x ) 1 / x = e v v = log ( e x + x ) x = 1 + log ( 1 + x e − x ) x \begin{aligned}\left(e^x+x\right)^{1/x} &= e^{v}\\[4pt]v &= \frac{\log(e^x+x)}{x}\\&= 1+\frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\end{aligned} ( e x + x ) 1/ x v = e v = x log ( e x + x ) = 1 + x log ( 1 + x e − x ) w > 0 w>0 w > 0 に
ついて log ( 1 + w ) = ∫ 0 w d s 1 + s \log(1+w)=\int_0^w\dfrac{ds}{1+s} log ( 1 + w ) = ∫ 0 w 1 + s d s で、被積分関数は 0 0 0 より大きく 1 1 1 以下なので、0 < log ( 1 + w ) ≤ w 0<\log(1+w)\le w 0 < log ( 1 + w ) ≤ w である。w = x e − x w=xe^{-x} w = x e − x とすると次が成り立ち、はさみうちの原理により v → 1 v\to1 v → 1 である。0 < log ( 1 + x e − x ) x ≤ e − x ⟶ 0 0<\frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\le e^{-x}\ \longrightarrow\ 0 0 < x log ( 1 + x e − x ) ≤ e − x ⟶ 0 0 < log ( 1 + x e − x ) x ≤ e − x ⟶ 0 \begin{aligned}0 &< \frac{\log\left(1+xe^{-x}\right)}{x}\\&\le e^{-x}\\&\longrightarrow 0\end{aligned} 0 < x log ( 1 + x e − x ) ≤ e − x ⟶ 0
問題41 1 ∞ 1^\infty 1 ∞ を含む ∞ ⋅ 0 \infty\cdot0 ∞ ⋅ 0 の不定形 ★★★
次の極限を求めよ。
lim x → ∞ x { ( 1 + 1 x ) x − e } \lim_{x\to\infty}x\left\{\left(1+\frac1x\right)^x-e\right\} x → ∞ lim x { ( 1 + x 1 ) x − e }
答案の例:テイラー展開 開く 閉じる すべて開く すべて閉じる
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおくと
t → + 0 t\to+0 t → + 0 で、
求める式は次のようになる。x { ( 1 + 1 x ) x − e } = ( 1 + t ) 1 / t − e t \begin{aligned} &x\left\{\left(1+\frac1x\right)^x-e\right\}\\ &\quad=\frac{(1+t)^{1/t}-e}{t}\end{aligned} x { ( 1 + x 1 ) x − e } = t ( 1 + t ) 1/ t − e ( 1 + t ) 1 / t = e log ( 1 + t ) / t (1+t)^{1/t}=e^{\log(1+t)/t} ( 1 + t ) 1/ t = e l o g ( 1 + t ) / t である。
テイラーの定理による展開 log ( 1 + t ) = t − t 2 / 2 + o ( t 2 ) \log(1+t)=t-t^2/2+o(t^2) log ( 1 + t ) = t − t 2 /2 + o ( t 2 ) を t t t で割ると、次のようになる。log ( 1 + t ) t = 1 − t 2 + o ( t ) \frac{\log(1+t)}{t}=1-\frac t2+o(t) t log ( 1 + t ) = 1 − 2 t + o ( t ) log ( 1 + t ) t = 1 − t 2 + o ( t ) \begin{aligned}\frac{\log(1+t)}{t} &= 1-\frac t2+o(t)\end{aligned} t log ( 1 + t ) = 1 − 2 t + o ( t ) よって ( 1 + t ) 1 / t = e ⋅ e u (1+t)^{1/t}=e\cdot e^{u} ( 1 + t ) 1/ t = e ⋅ e u 、u = − t / 2 + o ( t ) u=-t/2+o(t) u = − t /2 + o ( t ) と書ける。u → 0 u\to0 u → 0 での展開 e u = 1 + u + o ( u ) e^u=1+u+o(u) e u = 1 + u + o ( u ) と o ( u ) = o ( t ) o(u)=o(t) o ( u ) = o ( t ) から、次のようになる。( 1 + t ) 1 / t = e ( 1 − t 2 ) + o ( t ) (1+t)^{1/t}=e\left(1-\frac t2\right)+o(t) ( 1 + t ) 1/ t = e ( 1 − 2 t ) + o ( t ) ( 1 + t ) 1 / t = e ( 1 − t 2 ) + o ( t ) \begin{aligned}(1+t)^{1/t} &= e\left(1-\frac t2\right)+o(t)\end{aligned} ( 1 + t ) 1/ t = e ( 1 − 2 t ) + o ( t ) 詳しく 閉じる
t > 0 t>0 t > 0 では log ( 1 + t ) < t \log(1+t)<t log ( 1 + t ) < t なので u < 0 u<0 u < 0 、とくに u ≠ 0 u\neq0 u = 0 である。u / t = − 1 / 2 + o ( t ) / t → − 1 / 2 u/t=-1/2+o(t)/t\to-1/2 u / t = − 1/2 + o ( t ) / t → − 1/2 なので、次から o ( u ) = o ( t ) o(u)=o(t) o ( u ) = o ( t ) が分かる。
o ( u ) t = o ( u ) u ⋅ u t ⟶ 0 ⋅ ( − 1 2 ) = 0 \frac{o(u)}{t}=\frac{o(u)}{u}\cdot\frac ut\ \longrightarrow\ 0\cdot\left(-\frac12\right)=0 t o ( u ) = u o ( u ) ⋅ t u ⟶ 0 ⋅ ( − 2 1 ) = 0 o ( u ) t = o ( u ) u ⋅ u t ⟶ 0 ⋅ ( − 1 2 ) = 0 \begin{aligned}\frac{o(u)}{t} &= \frac{o(u)}{u}\cdot\frac ut\\&\longrightarrow 0\cdot\left(-\frac12\right)\\&= 0\end{aligned} t o ( u ) = u o ( u ) ⋅ t u ⟶ 0 ⋅ ( − 2 1 ) = 0
よって
次のようになり、極限は − e / 2 -e/2 − e /2 である。( 1 + t ) 1 / t − e t = − e 2 + o ( t ) t ⟶ − e 2 \frac{(1+t)^{1/t}-e}{t}=-\frac e2+\frac{o(t)}{t}\ \longrightarrow\ -\frac e2 t ( 1 + t ) 1/ t − e = − 2 e + t o ( t ) ⟶ − 2 e ( 1 + t ) 1 / t − e t = − e 2 + o ( t ) t ⟶ − e 2 \begin{aligned}\frac{(1+t)^{1/t}-e}{t} &= -\frac e2+\frac{o(t)}{t}\\&\longrightarrow -\frac e2\end{aligned} t ( 1 + t ) 1/ t − e = − 2 e + t o ( t ) ⟶ − 2 e
答案の例:不等式で挟む 開く 閉じる
t = 1 / x t=1/x t = 1/ x とおくと
t → + 0 t\to+0 t → + 0 で、
求める式は ( ( 1 + t ) 1 / t − e ) / t \left((1+t)^{1/t}-e\right)/t ( ( 1 + t ) 1/ t − e ) / t になる。 s ≥ 0 s\ge0 s ≥ 0 で
次が成り立つ(それぞれの差は s 2 / ( 1 + s ) ≥ 0 s^2/(1+s)\ge0 s 2 / ( 1 + s ) ≥ 0 、s 3 / ( 1 + s ) ≥ 0 s^3/(1+s)\ge0 s 3 / ( 1 + s ) ≥ 0 )。0 0 0 から t t t まで積分すると、次を得る。1 − s ≤ 1 1 + s ≤ 1 − s + s 2 t − t 2 2 ≤ log ( 1 + t ) ≤ t − t 2 2 + t 3 3 \begin{gathered} 1-s\le\frac1{1+s}\le1-s+s^2\\ t-\frac{t^2}{2}\le\log(1+t)\le t-\frac{t^2}{2}+\frac{t^3}{3}\end{gathered} 1 − s ≤ 1 + s 1 ≤ 1 − s + s 2 t − 2 t 2 ≤ log ( 1 + t ) ≤ t − 2 t 2 + 3 t 3 1 − s ≤ 1 1 + s ≤ 1 − s + s 2 t − t 2 2 ≤ log ( 1 + t ) ≤ t − t 2 2 + t 3 3 \begin{aligned}1-s &\le \frac1{1+s}\\&\le 1-s+s^2\\[4pt]t-\frac{t^2}{2} &\le \log(1+t)\\&\le t-\frac{t^2}{2}+\frac{t^3}{3}\end{aligned} 1 − s t − 2 t 2 ≤ 1 + s 1 ≤ 1 − s + s 2 ≤ log ( 1 + t ) ≤ t − 2 t 2 + 3 t 3 d = log ( 1 + t ) / t − 1 d=\log(1+t)/t-1 d = log ( 1 + t ) / t − 1 とおくと、
− t / 2 ≤ d ≤ − t / 2 + t 2 / 3 -t/2\le d\le-t/2+t^2/3 − t /2 ≤ d ≤ − t /2 + t 2 /3 である。
よって d → 0 d\to0 d → 0 、d / t → − 1 / 2 d/t\to-1/2 d / t → − 1/2 で、0 < t < 3 / 2 0<t<3/2 0 < t < 3/2 では d < 0 d<0 d < 0 (とくに d ≠ 0 d\neq0 d = 0 )である。 ( 1 + t ) 1 / t = e 1 + d (1+t)^{1/t}=e^{1+d} ( 1 + t ) 1/ t = e 1 + d なので、
次のように変形できる。基本の極限 ( e h − 1 ) / h → 1 (e^h-1)/h\to1 ( e h − 1 ) / h → 1 (h → 0 h\to0 h → 0 )から、極限は e ⋅ 1 ⋅ ( − 1 / 2 ) = − e / 2 e\cdot1\cdot(-1/2)=-e/2 e ⋅ 1 ⋅ ( − 1/2 ) = − e /2 である。( 1 + t ) 1 / t − e t = e ⋅ e d − 1 d ⋅ d t \frac{(1+t)^{1/t}-e}{t}=e\cdot\frac{e^d-1}{d}\cdot\frac dt t ( 1 + t ) 1/ t − e = e ⋅ d e d − 1 ⋅ t d ( 1 + t ) 1 / t − e t = e ⋅ e d − 1 d ⋅ d t \begin{aligned}\frac{(1+t)^{1/t}-e}{t} &= e\cdot\frac{e^d-1}{d}\cdot\frac dt\end{aligned} t ( 1 + t ) 1/ t − e = e ⋅ d e d − 1 ⋅ t d
最後の問題をロピタルの定理で解こうとすると、次の ( 1 + t ) 1 / t (1+t)^{1/t} ( 1 + t ) 1/ t の微分が出てきて、その先でもう一度 0 / 0 0/0 0/0 の極限を解くことになります。
( ( 1 + t ) 1 / t ) ′ = ( 1 + t ) 1 / t ( 1 t ( 1 + t ) − log ( 1 + t ) t 2 ) \begin{aligned} \left((1+t)^{1/t}\right)'&=(1+t)^{1/t}\biggl(\frac{1}{t(1+t)}\\ &\qquad-\frac{\log(1+t)}{t^2}\biggr)\end{aligned} ( ( 1 + t ) 1/ t ) ′ = ( 1 + t ) 1/ t ( t ( 1 + t ) 1 − t 2 log ( 1 + t ) )
テイラーの方法なら、展開を2つつなぐだけで済みます。
f , g f,g f , g が [ a , b ] [a,b] [ a , b ] で連続、( a , b ) (a,b) ( a , b ) で微分可能で g ′ ≠ 0 g'\neq0 g ′ = 0 なら、f ( b ) − f ( a ) g ( b ) − g ( a ) = f ′ ( c ) g ′ ( c ) \dfrac{f(b)-f(a)}{g(b)-g(a)}=\dfrac{f'(c)}{g'(c)} g ( b ) − g ( a ) f ( b ) − f ( a ) = g ′ ( c ) f ′ ( c ) となる c c c (a < c < b a<c<b a < c < b )がある、という定理。g ( x ) = x g(x)=x g ( x ) = x とすると平均値の定理になる。
f f f が [ a , b ] [a,b] [ a , b ] で連続、( a , b ) (a,b) ( a , b ) で微分可能で f ( a ) = f ( b ) f(a)=f(b) f ( a ) = f ( b ) なら、f ′ ( c ) = 0 f'(c)=0 f ′ ( c ) = 0 となる c c c (a < c < b a<c<b a < c < b )がある、という定理。平均値の定理の f ( a ) = f ( b ) f(a)=f(b) f ( a ) = f ( b ) の場合にあたる。
参考文献
野村隆昭 , 「微積は計算だけ?」(特集「微分積分の質問箱」) , 著者のウェブページで公開 .大竹真一 , 「この定理,使っていいですか???」 , 啓林館『先生方のための徹底入試対策講座』第96回 .M. Grant, K. Hambrook, A. Rusterholtz , L'Hôpital's Rule is Equivalent to the Least Upper Bound Property , arXiv:2505.23092, 2025 .